You are currently browsing the monthly archive for Φεβρουαρίου 2011.

Εγραφα προ μηνός («Διαβάζοντας τον θυμό στις ζωές των άλλων»): «Και ξάφνου η σχέση διακόπτεται, απότομα. Το παιδί αναχωρεί απ’ την εστία, μετακομίζει σε δικό του σπίτι, η επαφή αραιώνει ή χάνεται για μήνες, τα τηλεφωνήματα αραιώνουν, γίνονται με “απόκρυψη”. Αυτή η διακοπή με πάγωσε πιο πολύ απ΄όλα. Γιατί; Πώς; Τι θέλει να πει αυτή η διακοπή, η απόκρυψη, η απόσταση, η ρήξη; Μπαίνω στη θέση του «διακοπέντος» γονιού: Τι έκανα στραβά; Τι κάνω λάθος; Μπορεί όλα να είναι λάθος, μπορεί και τίποτε. Είναι θυμός, είναι πλήξη, είναι αίσθηση αποκλεισμού; Τι θυμώνει τον νέο τόσο, που διακόπτει τη σχέση με το σπίτι του και ενώνει το θυμό και το χνώτο του με συνομηλίκους όμοια θυμωμένους; Θέλει να αποδείξει ότι μπορεί να κάνει κάτι μόνος του, ενάντιο ίσως στον “σάπιο” κόσμο των μεγαλύτερων, των εξουσιών, των συστημάτων που τον ντρεσάρουν και τον αποκλείουν; »

Μερικές εβδομάδες αργότερα, έλαβα ένα μέιλ από το Λονδίνο. Με μια απάντηση: «Κανείς δεν μας είπε ποτέ «σε αγαπώ γι’ αυτό που είσαι”». Πόνεσε ο λαιμός μου. Το παραθέτω:

«Καλημέρα σας,

»Αρχικά να σας συστηθώ, με λένε Π., είμαι φοιτήτρια στα 24 (κάνω το μεταπτυχιακό μου στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου) και αναπόφευκτα έγινα κι εγώ ένας από αυτούς που «αναγκάστηκαν» να αφήσουν την πατρίδα επειδή «δεν υπάρχει» άλλος τρόπος επιβίωσης.

»Mε αφορμή ένα σας κείμενο «Διαβάζοντας τον θυμό στις ζωές των άλλων» παίρνω το θάρρος να σας γράψω για τις ανησυχίες που βιώνετε κι εσείς σαν γονιός που προσφέρετε τα πάντα στα παιδιά σας αλλά αναρωτιέστε για αυτή την απόσταση, την παύση επικοινωνίας και την οργή γύρω σας. Την αισθάνομαι κάθε μέρα, την κάνω πράξη συνειδητά πλέον και σας αποκαλύπτω ότι κρατώ απόσταση, γιατί πρέπει να δω τα πράγματα και να τα αξιολογήσω.

»Από τέτοια καθημερινή οικογένεια προέρχομαι κι εγώ, υπερ-σπουδαγμένη, με όλες τις ευκαιρίες στα πόδια μου. Αλλά κάτι με τρώει πάντα από μέσα (οργή  το λένε). Δεν με ρώτησε κανείς ποτέ αν εγώ ήθελα να τα κάνω όλα αυτά, οι γονείς μου με θωράκισαν με χαρτιά, γιατί αλλιώς δεν έχω στον ήλιο μοίρα.

»Ετσι είναι; Μπορεί να είναι και έτσι, αλλά εμένα πάντα άλλα με ενοχλούσαν. Σκεφτόμουν ότι οι γονείς μου δε με αποδέχονται αλλιώς, ότι πρέπει διαρκώς να διαπραγματεύομαι την αξία μου και να αποδεικνύω ότι αξίζω και θα πάω μπροστά. Αλλιώς ξέρετε τι θα ήμουν; Ένα από αυτά τα παιδιά που όταν τα ρωτάς «τι σπουδάζεις;» αυτά σου απαντάνε (δειλά) τίποτα κι εσύ τα λυπάσαι τα καημένα γιατί δε τα κατάφερε στη ζωή του. Δεν πρόκοψε και είναι τεμπελόσκυλο.

»Έτσι φτάσαμε να αξιολογούμε τις ζωές μας; Και μετά μας φταίνε όλα; Το διαδίκτυο; Τα ΜΜΕ; Τα παιδιά σας και όλοι μας στρεφόμαστε σε εκείνους τους συνομήλικους που ασκούν τη μικρότερη κριτική πάνω μας και μας αποδέχονται όχι για τα πτυχία μας και τα κατορθώματα μας, αλλά γιατί υπάρχει ατόφια, καθαρή αγάπη και ανάγκη έκφρασης. Κάπως πρέπει να ακούσουν οι άλλοι αυτά που παράγει το κεφάλι μας. Με ορθόδοξα ή ανορθόδοξα μέσα. Είτε λέγεται ποίηση είτε λέγεται Πυρήνες της Φωτιάς.
»Κανείς δεν μας είπε ποτέ «σε αγαπώ γι’ αυτό που είσαι”, γιατί δε μας αφήσατε να γίνουμε αυτό που θέλουμε. Όσο καλό μας κάνετε με το να μας προστατεύετε, άλλο τόσο μας καταστρέψατε που δε μας αφήσατε να πάρουμε το δρόμο μας.

»Να ανησυχείτε που κρατάνε απόσταση τα παιδιά σας, ίσως βρούνε το δρόμο τους τελικά, κι ας θέλετε εσείς να τα τραβήξετε από το χέρι για να τα σώσετε και να τους δείξετε το σωστό. Αναρωτηθείτε  μια στιγμή σε ποιόν κάνετε καλό και αν τελικά στη ζωή το καλό και το κακό, το σωστό και το λάθος είναι απλά μέτρο για να αξιολογείτε τα πράγματα και να τα βάζετε σε κουτιά. Οι άνθρωποι δεν θέλουν στρατηγικές και πολιτικές χειρισμού, δείξτε και νιώστε ότι η αγάπη σας δεν έχει τόσα μέτρα και σταθμά.
»Σας ευχαριστώ που με γεμίζετε με τόσο όμορφα κείμενα και σκέψεις. Ο Θεός να σας έχει καλά, συνεχίστε έτσι.

»Υ.Γ. Εγώ πάντα χορεύτρια μπαλέτου ήθελα να γίνω («άλλα είναι εκείνα που αγαπώ, / γι’ αλλού γι’ αλλού ξεκίνησα / σαν να μουν άλλος κι όχι εγώ / μες στη ζωή πορεύτηκα» ― το είπε κι ο Ελύτης).»

Η κλιμακούμενη αποσταθεροποίηση των καθεστώτων στον αραβικό κόσμο ελπίζουμε να φέρει ελευθερία και ευημερία στους λαούς, αλλά προς το παρόν το κόστος αίματος και οι επιπτώσεις στις τοπικές οικονομίες είναι βαρύ. Επιπλέον, τούτη η μείζων γεωπολιτική μεταβολή, με ιστορική σημασία που ίσως ξεπερνά τις ευρωπαϊκές αλλαγές του 1989, δονεί ήδη την Ευρώπη. Οι ευρωπαϊκές χώρες ανησυχούν σφόδρα, από την ανατροπή των παγιωμένων ισορροπιών: απειλούνται οικονομικά συμφέροντα, εμπορικοί δεσμοί, ενεργειακά αποθέματα, πελατειακές σχέσεις. Οιι αποικιοκρατικές αναμνήσεις δεν έχουν εκλείψει εντελώς. Οπως αποκαλύπτεται δε, οι Αραβες δικτάτορες ήταν ευπρόσδεκτοι πελάτες ευρωπαϊκών τραπεζών και γενναιόδωροι χορηγοί ΜΚΟ και βρετανικών πανεπιστημίων.

Σε αυτό το μετασχηματιζόμενο περιβάλλον, ποια θα είναι η θέση της Ελλάδας; Μόνο εικασίες μπορούμε να κάνουμε, προβάλλοντας αναλογίες από το ιστορικό παρελθόν. Καταρχάς, με την άγνωστης κατάληξης αραβική επανάσταση η Ευρώπη αποκτά κι άλλο πονοκέφαλο, πάνω σε ένα φόντο ήδη τρομερά επιβαρημένο από την οικονομική κρίση και την πολιτική δυστοκία των ηγεσιών. Η Ελλάδα και η κρίση χρέους των αδύνατων εταίρων δεν μονοπωλούν την προσοχή και τους πόρους της Ε.Ε. Αλλά η αναδίπλωση της Ευρώπης εν όψει της γεωπολιτικής αναταραχής δεν σημαίνει απαραιτήτως υποβάθμιση της Ελλάδας· απεναντίας, σε ιστορικό βάθος, οι ανακατατάξεις στη Μεσόγειο μπορεί να αναβαθμίζουν τον στρατηγικό της ρόλο.

Για να αναβαθμιστεί στρατηγικά η χώρα, και να επωφεληθεί από τον ενδεχόμενο εκδημοκρατισμό των αραβικών κρατών, προϋποτίθεται η έξοδος από την ύφεση και την ηττοπάθεια που τώρα πλήττουν την ελληνική κοινωνία. Ο δύσκολος εχθρός, δηλαδή, σε τούτη τη δραματική ιστορική συγκυρία είναι ο εαυτός μας· ταυτόχρονα όμως, ο ίδιος εαυτός, ως εκ γεωγραφικής θέσεως, ιστορικής κληρονομιάς, πολιτισμικού χαρακτήρα, αποτελεί και το συγκριτικό μας πλεονέκτημα. Οι Ρουμ είναι ριζωμένοι ως αρχαίοι γείτονες και φίλοι στο αραβικό φαντασιακό, και όχι ως αποικιοκράτες ή δυνάστες. Προς το παρόν, όμως, οι Ελληνες αναμένουν οφέλη στον τουρισμό, ακριβότερο πετρέλαιο και ενδεχομένως ένα μεταναστευτικό κύμα.

Το πλήθος ήταν μεγάλο προχθές στους δρόμους της Αθήνας, μέρα γενικής απεργίας. Αλλά τα πρόσωπα ήταν σκυθρωπά. Περίσσευε η απογοήτευση, σχεδόν απόγνωση· αυτή έδινε τον τόνο, και όχι η οργή. Και κυριαρχούσαν συντριπτικά άνθρωποι ώριμοι, μεσήλικοι και μεγαλύτεροι, άνθρωποι της εργασίας, κάτω από πανώ επαγγλεματικών ενώσεων και συχνά με στολές εργασίας.

Κάθε ομάδα έχει τα δικά της προβλήματα, δικά της αιτήματα, βιώνει το δικό της βάσανο· οι διαμαρτυρίες τους ακούγονταν παράλληλες, αποσπασμένες η μία από την άλλη, και ως εκ τούτου ελάχιστα δραστικές. Μένουν διαμαρτυρίες, κλαδικές, επαγγελματικές, οικονομικές· εκφράζεται ο φόβος της καταστροφής, εφράζεται η απελπισία, αλλά αυτά δεν μετασχηματίζονται σε πολιτικό αίτημα, σε πολιτικό λόγο. Εξ ου και η διάχυτη αμηχανία. Ο κόσμος της εργασίας εξακολουθεί να κατεβαίνει στο δρόμο, προσπαθώντας να υπερασπιστεί τα παλιά αυτονόητα. Αλλά η ογκούμενη απόγνωση, στα όρια υπαρξιακού αδιεξόδου, αδυνατεί να λάβει πολιτική μορφή.

Οι απεργοί προχθές πορεύονταν ανάμεσα σε συνθήματα και δακρύγονα, κι ανάμεσα σε κλειστά μαγαζιά: πολλά απ’ αυτά ήταν κλειστά από μήνες πολλούς, δεν είχαν κλείσει λόγω απεργίας. Μέσα στο πλήθος, το τόσο σωματικό, ένιωθες ωστόσο πυκνή την απουσία: απουσίαζαν οι εκατοντάδες χιλιάδες άνεργοι, απουσιάζαν οι χιλιάδες κατεστραμμένοι καταστηματάρχες, μικροεπιχειρηματίες, ελεύθεροι επαγγελματίες, βιοτέχνες. Αυτές οι ομάδες δεν έχουν την οργάνωση και τη συνείδηση των εργαζομένων στις ΔΕΚΟ και στον δημόσιο τομέα. Απουσίαζαν. Αλλά πιο βαριά απ’ όλες ήταν η απουσία διεξόδου, η απουσία ελπίδας.

Ανάμεσα σε κρότους και σκόρπιες ριπές χημικών, στους έρημους δρόμους των Αθηνών, ένιωθες βαριά την απουσία εθνικού σχεδίου, που θα μπορούσε να ενώσει διάσπαρτες ομάδες τραυματισμένων ανθρώπων, έμφοβων ενώπιον του μέλλοντος, και να τους μεταδώσει μια ελπίδα: ότι στο μακρινό άκρο, σε πέντε, δέκα, δεκαπέντε χρόνια, με σκληρή δουλειά, με κοινή προσπάθεια, υπάρχει φως. Τίποτε τέτοιο δεν υπήρχε προχθές, τίποτε τέτοιο δεν υπάρχει σήμερα. Η κυβέρνηση δεν έχει σχέδιο, απλώς εφαρμόζει ένα μάνιουαλ αντιμετώπισης κρίσεων, σχεδιασμένο από τρίτους σε ένα γραφείο, εκτός πραγματικής οικονομίας και εκτός πολιτικού πεδίου. Ούτε όμως η αντιπολίτευση, μείζων και ελάσσων, διαθέτει πειστικό, ολοκληρωμένο σχέδιο ανάκαμψης της κοινωνίας, έτσι ώστε να νικηθούν ο φόβος και η απόγνωση.

Η διαμαρτυρία εμφανίζεται σαν συνάθροιση μερικοτήτων, σαν ασυντόνιστοι σπασμοί και εκδηλώσεις πένθους γι΄αυτό που χάνεται ανεπιστρεπτί. Και σαν βαθιά ματαίωση που σιγοβράζει εντός, αυτοκαταστροφικά. Ομως δεν υπάρχει περιθώριο για αδράνεια. Η δριμεία ύφεση, ο δημογραφικός μαρασμός, οι απογοητευμένοι νέοι που γυρεύουν να μεταναστεύσουν υπό δυσμενείς όρους, η γεωπολιτική αναστάτωση στην περιοχή, όλα τούτα τα απειλητικά δεν αφήνουν περιθώριο: ζητείται σχέδιο ανόρθωσης, οικονομικής αλλά και ψυχικής και πνευματικής, διότι πλησιάσαμε επικίνδυνα στο όριο θραύσεως.

Οσα διαδραματίστηκαν το σαββατοκύριακο στο γήπεδο Καραϊσκάκη, εντός και εκτός αγωνιστικού χώρου, σε τηλεοπτικούς σταθμούς, γραφεία και σπίτια, με κροτίδες, φωτοβολίδες, καπνογόνα, γροθιές, κλωτσιές, προπηλακισμούς,  η κατάλυση κάθε έννοιας έλλογου συλλογικού βίου, δεν αφορούν πλέον μόνο την ΠΑΕ Ολυμπιακός, την ΠΑΕ Παναθηναϊκός, τη Σούπερ Λίγκα, τους διαιτητές, τους παίκτες· δεν αφορούν καν το ποδόσφαιρο, σαν βιομηχανία. Οσα διαδραματίστηκαν στο ντέρμπυ αφορούν την ελληνική κοινωνία, την ήδη σκληρά δοκιμαζόμενη: πώς αυτή η κοινωνία αντιλαμβάνεται τον εαυτό της,  πώς αυτοπροσδιορίζεται. Είναι αγέλη αλληλοσπαρασσόμενων θηρίων; Είναι όχλος ανδρείκελων του Στοιχήματος; Είναι άβαταρ σε πίστα του Playstation; Είναι δούλοι φύλαρχων;

Η ελληνική κοινωνία πρέπει να αντικρίσει κατάματα αυτές τις εικόνες και να απαντήσει. Τώρα, τη στιγμή της κρίσης, τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή. Να αποτινάξει τη φενάκη απ’ τα βλέφαρά της, να πάψει να αποδέχεται σαν ρυθμιστές της ποδοσφαιρικής βιομηχανίας στοιχεία με συμπεριφορά υποκόσμου ή και προσδεδεμένα με τον υπόκοσμο. Διότι η βιομηχανία του ποδοσφαίρου, όπως κάθε βιομηχανία, είναι στοιχείο του δημόσιου χώρου, επηρεάζει συνειδήσεις και προσπορίζεται πολιτικά οφέλη. Εκδίδει οπαδικές εφημερίδες, συντηρεί ηλεκτρονικά μέσα, αναδεικνύει φασίζοντες σαμάνους και νωδούς γελωτοποιούς. Πουλάει πρόγραμμα στα τηλεοπτικά δίκτυα. Τροφοδοτεί τη βιομηχανία του τζόγου. Το ποδόσφαιρο παραείναι μεγάλη βιομηχανία για να αφήνεται αρύθμιστο, ατιμώρητο, ασύδοτο, να ξεπλένει χρήμα, να προσφέρει κοινωνικό status και πολιτική κάλυψη.

Μια στοιχειώδης αναδρομή στις ηγεσίες των συλόγων και των ΠΑΕ, τα τελευταία 20-25 χρόνια, δείχνει ποιοι μπήκαν στο ποδόσφαιρο σαν φίλαθλοι ή από θεμιτή ματαιοδοξία, και ποιοι μπήκαν για να ξεπλύνουν όνομα και χρήμα. Μια στοιχειώδης σύγκριση με τα διεθνή ανάλογα δείχνει επίσης ότι το ελληνικό πρωτάθλημα είναι ένα κακομοίρικο καρτέλ που πουλάει υποβαθμισμένο προϊόν σε κάφρους, αλλά προπαγανδίζεται από στρατιές μηντιοπαράσιτων και στηρίζεται σιωπηρά από όλο σχεδόν το πολιτικό σύστημα, με οριζόντια συναίνεση. Ποιος δεν έχει δει πολιτικούς, μεγαλοδημοσιογράφους, και δημόσιες περσόνες στις προνομιούχες θέσεις και στις VIP, να κορδώνονται, να ουρλιάζουν ή να εκσφενδονίζουν αντικείμενα, μαζί με τον όχλο; Οποιος τολμήσει δε να αμφισβητήσει τις αισθητικές και ηθικές αξίες αυτού του θηριοτροφείου χλευάζεται ως “ξενέρωτος” αμφιβόλου ανδρισμού.

Το πραγματικό πρόσωπο του επαγγελματικού ποδοσφαίρου είναι αυτό που είδαμε το σαββατοκύριακο. Ενα πρόσωπο σκυλόβιο, προκλητικό, χυδαίο, αδιάλλακτο. Είναι η σκυλόβια Ελλάδα που φέρουμε ακόμη μέσα μας σαν αρρώστια. Είναι μια όψη παρακμής· μάλλον, μια μόνιμη πηγή παρακμής, την οποία κάποτε την ανεχόμασταν, από συνενοχή, αδράνεια ή σνομπισμό. Τώρα όμως μάς καταστρέφει.

 

Η πολλαπλή πίεση προς τα ασθενέστερα στρώματα του πληθυσμού και η ύφεση που διαρκώς βαθαίνει, προκαλούν αγωνία, σύγχυση, εντάσεις. Η ελληνική κοινωνία, είναι πασίδηλο, περνά μεταιχμιακή φάση, με πολλή οδύνη για πολλούς, και άγνωστη κατάληξη για όλους. Είναι επίσης πασίδηλο ότι σε αυτό το μεταίχμιο διάφορες ομάδες ανταγωνίζονται, είτε για να επιπλεύσουν είτε για να αποκτήσουν καλύτερες θέσεις στο νέο τοπίο που θα προκύψει, θέσεις νομής ισχύος και πλούτου. Το φανερό διακύβευμα, σε πρώτη ανάγνωση, είναι υλικό: ποιοι θα ξεπέσουν οικονομικά-κοινωνικά, ποιοι θα διατηρήσουν το status τους, ποιοι θα ενισχυθούν. Στον πυρήνα του κοινωνικού ανταγωνισμού, διαρκώς σιγοκαίνε φωτιές: η πάλη για ηγεμονία, αφενός· και μια αυξανόμενη ροπή προς διχασμό του κοινωνικού σώματος, αφετέρου, μια άτυπη σχάση, πολυμετωπική και πολυσθενής. Ατυπος εμφύλιος.

Το Μνημόνιο ήταν η αφορμή, ο πυροκροτητής. Από καιρό, από χρόνια, από τα χρόνια ήδη του «εκσυγχρονισμού», τέλη του 20ού, αρχές του 21ου αι., διαφαίνονταν οι πρώτες ραγισματιές στο ελλαδικό κοινωνικό σώμα. Ο ίδιος ο εκσυγχρονισμός σαν αίτημα πολύ σύντομα φάνηκε ότι δεν ήταν και δεν μπορούσε να είναι καθολικός: δεν μπορoύσε να αφορά όλο το κοινωνικό σώμα, ούτε καν το κήρυττε με ιδιαίτερη ζέση. Η πρώτη ραγισματιά συνέβη με το στρίμωγμα του επενδυτή λαού στο κάγκελο του Χρηματιστηρίου ― αλλά την είδαν πολύ λίγοι, διότι το Zeitgeist επέβαλε λατρεία των αγορών, λατρεία της κερδοσκοπίας και της σπατάλης, θαυμασμό της μίζας. Η ιστορική του φιλοδοξία εξαντλήθηκε με την ένταξη της Ελλάδας στην ευρωζώνη ― καταφεύγοντας σε μαγειρέματα του χρέους και των δημοσιονομικών στοιχείων από την Goldman Sachs, φευ! Οταν δε το κράτος, ρυμουλκούμενο από προσωπικές φιλοδοξίες και διαπλεκόμενα συμφέροντα, ανέλαβε και τη διοργάνωση των πολυδάπανων Ολυμπιακών, εξατμίστηκε κάθε ίχνος της πρωθητικής ικμάδας του εκσυγχρονισμού: εφεξής, το κράτος τροφοδοτούσε αμήχανο μια τελετή υπεραναπλήρωσης.

Η μέθη του συλλογικού φαντασιακού, κατά το αλησμόνητο καλοκαίρι 2004, έφερε τον ύπνο και την αδράνεια, έδειξε μεγεθυμένες τις αδυναμίες και τα κενά. Aλλά η αδράνεια, η ευθυνοφοβία, η αναβλητικότητα, οι υπεκφυγές ξεχείλιζαν. Σχεδόν τρομακτικά. Τρία καλοκαίρια αργότερα, όταν οι πυρκαγιές κατέκαιγαν ανθρώπους και βεβαιότητες, εξεπέμφθη το πρώτο SOS: το πλοίο έπλεε ακυβέρνητο, διασπασμένο, χωρίς φρόνημα. Ο Δεκέμβρης ’08 επιβεβαίωσε και βάθυνε το ρήγμα. Τρομακτικά. Και πάλι η αδράνεια ενίκησε· οι υπεκφυγές επικράτησαν, κι ήταν τόσο ισχυρή η εθελοτυφλία ώστε ακόμη κι όταν εκέσκηψε η κρίση, οι διαβεβαιώσεις για την ασφάλεια της εθνικής οικονομίας και των καταθέσεων υπερίσχυσαν της ανησυχίας, απέτρεψαν τη λήψη μέτρων…

Η κρίση διέλυσε τη φενάκη του ενός και ομοούσιου λαού των μη προνομιούχων, της δεκαετίας ΄80, διέλυσε τις μονολιθικές βεβαιότητες με τη λήξη του Ψυχρύ Πολέμου, το ’90, διέλυσε τον ατομικιστικό και καταναλωτικό παραδαρμό του 2000. Τη στιγμή της κρίσης, ο λαός αντιλαμβάνεται ότι δεν είναι ενιαίος και ομοούσιος, ότι υπάρχουν ισχυροί και ασθενείς, σύννομοι και άνομοι, ορθόφρονες και λαϊκιστές, ηθικοί και νόμιμοι, συντεχνίες και κλειστά ισνάφια, κοπρίτες και υπεράριθμοι. Οταν δεν το αντιλαμβάνεται, του το υπενθυμίζουν, του το διατυμπανίζουν, με κάθε μέσο, με κάθε τρόπο. Το νιώθει στο πετσί του, στην υλική του ταπείνωση, στην απομείωση της προσδοκίας, στο φόβο που τρώει τα σωθικά τα αμέριμνα, τα αδρανή.

Οι λαοί είναι πολλοί… Και νιώθουν ένοχοι όλοι. Δυσφορούν. Οργίζονται, μετακυλίουν την οργή, αλληλοϋποβλέπονται. Βαθιά μέσα τους, τα κέρματα λαού νιώθουν να φουσκώνει η ήττα αλλά και η επίνοια: για να μην αφανιστούν πρέπει να κινηθούν, να παλέψουν, να σκεφτούν τους εαυτούς τους εξαρχής, ριζοτομικά, να δράσουν. Δεν είναι εύκολο: στο πεδίο ανταγωνίζονται πολλές ομάδες, αλλά οι περισσότερες απ’ αυτές είναι γυμνές: χωρίς ένυλο οπλισμό, αλλά κυρίως χωρίς ιδέες, χωρίς συνείδηση χώρου και εαυτού, χωρίς ηγέτες. Αυτές οι ομάδες, ασθενείς οι περισσότερες, συχνότατα έχουν κοινά συμφέροντα, αλλά δεν το ξέρουν ή αδυνατούν να συναντηθούν. Αν μείνουν διάσπαρτες, θα ηττηθούν. Αυτή την αδυναμία τους γνωρίζουν άλλες ομάδες ολιγάριθμες, οι οποίες κατέχουν υπέρτερα μέσα, και επιπλέον δρουν πιο συντονισμένα έναντι του κερματισμένου πλήθους, του “εχθρού λαού” που τείνει προς την οχλοκρατία. Εξ ου και η αναμέτρηση έχει μεταφερθεί, υπόγεια αλλά σταθερά, στο πεδίο της ψυχολογίας, των εντυπώσεων, της ηγεμονίας επί του φαντασιακού. Η κυριάρχηση του ενός ή του άλλου πιθανότατα δεν θα προκύψει από μια τυπική σύγκρουση, αλλά στο πεδίο της πειθούς και της χειραγώγησης, με την επιβολή ενός επικρατούντος ρευστού δόγματος τάξεως και την εσωτερίκευση του φόβου.

Η προτροπή ―μάλλον, υπενθύμιση― της τρόικας, την περασμένη εβδομάδα, για πώληση περιουσίας του Δημοσίου έναντι του χρέους, λειτούργησε σαν πυροκροτητής. Οι δισταγμοί, οι επιφυλάξεις, η δυσφορία, η απείθεια, όλα μαζί βγήκαν στην επιφάνεια και κλόνισαν τις ήδη ραγισμένες βεβαιότητες της κυβέρνησης, έδειξαν την κυβέρνηση σαστισμένη και άνευ σχεδίου, έδειξαν μόνιμες τις ασυμφωνίες και την ασυνενοησία εντός του υπουργικού συμβουλίου, έδειξαν θεαματική τη διάσταση απόψεων μεταξύ υπουργών και βουλευτών του κυβερνώντος κόμματος. Το τελευταίο φαινόμενο καθιστά επιτέλους ενδιαφέρον το Κοινοβούλιο: οι βουλευτές αρνούνται να νομοθετήσουν κατ’ εντολήν και, έστω εμμέσως και αναγκαστικά, εκφράζουν και πάλι το λαϊκό αίσθημα και παράγουν κάποια ίχνη πολιτικής.

Το πολιτικό πρόβλημα της χώρας εντούτοις δεν είναι απλώς η αδυναμία της παρούσας κυβέρνησης· πράγματι, δεν διαθέτει συνολικό σχέδιο, δεν μελετά σε βάθος τα προβλήματα, ανοίγει ταυτόχρονα πολλά μέτωπα, κυβερνά με συμβούλους και μαθητευόμενους μάγους. Αυτή η αδυναμία διακυβέρνησης εμπνέει βεβαίως ανησυχία στους πολίτες, αλλά πιο ανησυχητική ακόμη είναι η κυριαρχούσα αντίληψη περί πολιτικής: ο επικοινωνιασμός. Και τούτη η κυβέρνηση, όπως και οι προηγηθείσες, αντί να παράγει πολιτικά γεγονότα, με τομές, ακόμη και με συγκρούσεις, αντί να λέει αλήθεια στον λαό, ακόμη και πικρή, “πολιτεύεται” με επικοινωνιακά και προπαγανδιστικά τρυκ.

Οι αποκριάτικες αντιπαραθέσεις με την τρόικα, οι διαρροές περί παραιτήσεων, οι θεατρινίστικες συγγνώμες, οι υπουργοί ως αλληλοσφαζόμενες drama queens, η δια βίου φαιδρή εκπαίδευση του υπουργικού συμβουλίου, όλα αυτά τα πυροτεχνήματα δεν ευτελίζουν απλώς την πολιτική ζωή, αλλά πυροδοτούν δυσπιστία και οργή μεταξύ των πολιτών, κατατρώγουν την ήδη απισχνασμένη νομιμοποίηση της κυβέρνησης. Πολύ φοβούμεθα, ότι η τέτοια εμμονή στην προπαγάνδα αντί της ειλικρίνειας και της δράσης, απειλεί με απονομιμοποίηση όλο το πολιτικό σύστημα. Και η χώρα δεν αντέχει άλλες ρωγμές.

Η μόνιμη στάθμευση δυνάμεων ΜΑΤ στην ήσυχη πολίχνη της Κερατέας και οι διαρκείς αψιμαχίες των μικροαστών νοικοκυραίων με τις δυνάμεις τάξης, επί τουλάχιστον δύο μήνες, θα πρέπει να μας προβληματίσει. Οι κάτοικοι εναντιώνονται στην εγκατάσταση μεγάλου, παναττικού ΧΥΤΑ στην περιοχή Οβριοκάστρου. Λένε: “Οχι στην αυλή μου τα σκουπίδια σας”. Το ίδιο λένε και οι κάτοικοι του Γραμματικού. Το ίδιο είπαν και οι κάτοικοι του Πολυδενδρίου, της Μάντρας, του Κορωπίου, όπου είχαν χωροθετηθεί ΧΥΤΑ και εγκαταλείφθηκαν κατόπιν ποικίλων παρεμβάσεων.

Μα πού θα πάνε τα σκουπίδια της Αττικής; (Και της Πελοποννήσου, εν μέρει, που έρχονται στην Αττική!) Κάπου πρέπει να πάνε. Πράγματι. Αλλά τα ερωτήματα για τη διαχείριση των σκουπιδιών πρέπει να ξεκινούν πολύ πριν από το “πού”. Πρέπει να αποφασίσουμε, πρώτα απ’ όλα, πόσα σκουπίδια παράγουμε, σαν κοινωνία, και κατόπιν πώς διαχωρίζουμε τα ανακυκλώσιμα, πώς επεξεργαζόμαστε τα υπολείμματα με τρόπους φιλικούς προς το περιβάλλον. Πολλά περιέχονται στις οδηγίες της Ε.Ε., τις οποίες υποχρεωνόμαστε να ακολουθήσουμε. Και προς αυτή την κατεύθυνση, θεωρητικά, κινήθηκε το Περιφερειακό Σχέδιο Διαχείρισης Απορριμμάτων, που ξεκίνησε ήδη από το 2002-03. Ωστόσο, καθώς φαίνεται από τις μεγάλες καθυστερήσεις, τις σφοδρές αντιδράσεις, και τη διαρκή δυσπραγία των μεγάλων αστικών κέντρων, το Περιφερειακό Σχέδιο, που προβλέπει μέγα πλήθος ΧΥΤΑ και εγκαταστάσεων διαχείρισης, δεν περπάτησε και δεν περπατάει.

Κάτι έχει σχεδιαστεί λάθος, πολύ πιθανόν η αβασάνιστη επιλογή μιας μοναδικής μεθόδου επεξεργασίας, της βιολογικής ξήρανσης, η οποία φαίνεται να έχει υψηλό οικονομικό και περιβαλλοντικό κόστος, και απαιτεί ίδρυση μεγάλων ρυπογόνων μονάδων. Η διάχυση της ευθύνης εφαρμογής σε τοπικούς φορείς καθιστά δύσκολη την αλλαγή του δαπανηρού Σχεδίου: κανείς δεν αναλαμβάνει την ευθύνη να αναθεωρήσει τις επιλογές του παρελθόντος, υπό το φως των σημερινών δυσχερών δεδομένων. Παρά ταύτα, έχουν ακουστεί πολλές άλλες εναλλακτικές μέθοδοι, δοκιμασμένες διεθνώς, πολύ φθηνότερες σε κόστος, πολύ φιλικότερες στο περιβάλλον και στους τόπους υποδοχής, που δημιουργούν περισσότερες θέσεις εργασίας και ευκαιρίες επιχειρείν. Με αξιοποίηση λ.χ. των λιγνιτωρυχείων και των εγκαταλειμμένων λατομείων, τόπων τυπικά νεκρών, για απόθεση-επεξεργασία πάσης φύσεως απορριμμάτων. Γιατί έχουν απορριφθεί τέτοιες λύσεις, που δεν πλήττουν ζωντανές περιοχές;

Η κρίση μάς αναγκάζει να σκεφτούμε πιο βαθιά και καίρια. Τα προ δεκαετίας σχέδια, των εποχών παχιών αγελάδων, πιθανόν είναι ξεπερασμένα και αλυσιτελή σήμερα, με δυσανάλογο κόστος, οικονομικό, περιβαλλοντικό, κοινωνικό. Οπως σε πολλούς τομείς του δημόσιου βίου, απαιτείται τόλμη και καινοτομία, , ιδίως τώρα, έτσι και στη διαχείριση των απορριμμάτων: οι υπουργοί Εσωτερικών και Περιβάλλοντος οφείλουν να επανεξετάσουν το παλαιό Σχέδιο και να δράσουν ριζοσπαστικά και θαρραλέα για το κοινό όφελος. Το αδιέξοδο της Κερατέας ίσως προσφέρει την αφορμή για σωτήριες διορθώσεις.

Από πολύ νωρίς είχε επισημανθεί ότι η οικονομική κρίση ήταν πολιτική. Οι μεγάλοι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί, που παρασκεύασαν σύνθετα προϊόντα, τα λεγόμενα τοξικά, και έστησαν φούσκες, δεν έδρασαν κρυφά. Εδρασαν, και δρουν, με την ανοχή των κρατών και των κυβερνήσεών τους, και πάντως χωρίς αυστηρή και έγκαιρη επόπτευση των δραστηριοτήτων τους. Το πολιτικό αποτέλεσμα αυτής της συνένοχης συμβίωσης ήταν μια πρωτοφανής μεταφορά εξουσίας: από τα πολιτικά κέντρα, τα οποία αντλούν νομιμοποίηση από τους λαούς μέσω των θεσμών αντιπροσώπευσης, προς τα οικονομικά κέντρα, τα οποία δεν χρειάζονται καμία νομιμοποίηση, και δεν την έχουν.

Εν συνεχεία, όταν ξέσπασε η κρίση, τα κράτη έσπευσαν να διασώσουν τα αμαρτωλά ιδρύματα, με κρατικό χρήμα, για να διασώσουν το τραπεζικό σύστημα και τις δομές της οικονομίας. Με τη μερική εξαίρεση των ΗΠΑ, όμως, τα δυτικά κράτη δεν έσπευσαν με την ίδια προθυμία να προστατεύσουν τους λαούς τους από τις οδυνηρές συνέπειες της κρίσης, αφενός. Αφετέρου, οι πολλές προτάσεις για ριζική αναθεώρηση των κανόνων στην κυκλοφορία κεφαλαίων και για αυστηρότερη επόπτευση, δεν υιοθετήθηκαν από τις κυβερνήσεις. Ατολμία, αδυναμία, ιδιοτέλεια; Το γεγονός είναι ότι οι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί εξακολουθούν να κινούνται με την ίδια άνεση, στα όρια της ασυδοσίας, και να συσσωρεύουν κέρδη, ενώ το ευρώ δοκιμάζεται, οι χώρες της ευρωζώνης επιβάλλουν μέτρα λιτότητας στους πολίτες τους, και μερικά άφρονα ή αδύναμα ευρωκράτη, όπως η Ελλάδα, η Ιρλανδία και η Πορτογαλία κλυδωνίζονται από σφοδρή κρίση δανεισμού, ευρισκόμενες ή πορευόμενες εκτός αγορών.

Αυτα είναι λίγο-πολύ γνωστά. Η πολιτική νομισματικής σταθερότητας, έναντι παντός τιμήματος, και η διατήρηση του ελλείμματος προϋπολογισμού κάτω από 3%, έναντι παντός τιμήματος επίσης, ήταν η βάση για τη συγκρότηση της ευρωζώνης. Σοβαροί αναλυτές επεσήμαναν ήδη από τότε ότι αυτή η σιδερένια πειθαρχία, στις αρχές μιας πολύ συγκεκριμένης και περιοριστικής οικονομικής πολιτικής, απηχούσε τις ιδέες μιας συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου, της άνθησης του νεοφιλελευθερισμού, αφενός· και αφετέρου τις εμμονές που κατατρύχουν τους Γερμανούς από τον καιρό ήδη της νομισματικής αστάθειας και του πληθωρισμού της κατεστραμμένης Γερμανίας μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την ταπεινωτική Συνθήκη των Βερσαλιών. Μάλιστα αυτή η τραυματική μνήμη έχει οδηγήσει τους Γεμανύς να περιλάβουν στο Σύνταγμά τον έλεγχο του ελλείμματος.

Η μεγάλη οικονομική κρίση του 2009, που ακόμη συνεχίζεται, βρήκε το ευρώ αθωράκιστο στις κερδοσκοπικές επιθέσεις και κατέδειξε ακόμη περισσότερο πόσο ευάλωτες ήταν οι χώρες της ευρωζώνης με τις δραματικά ασύμμετρες οικονομίες. Η απάντηση θα έπρεπε να είναι πρωτίστως πολιτική, και τέτοια ήταν σε μεγάλο βαθμό: ο Μηχανισμός Στήριξης απηχεί τη βούληση να διασωθούν τα πληττόμενα μέλη. Αλλά με ποιους όρους; Και ποια θα ήταν εφεξής η νομισματική πολιτική; Ιδια με την προ κρίσεως; Και με ποια πολιτική και με ποια μακροοικονομικά εργαλεία θα ξεπεραστεί η κρίση και θα ξαναμπούν οι οικονομίες και οι κοινωνίες σε τροχιά ανάπτυξης;
Σε αυτά τα ιστορικά ερωτήματα, η Ευρώπη δεν απαντά ως Ευρώπη. Απαντά ως Γερμανία, και δευτερευόντως ως γαλλογερμανικό διευθυντήριο. Και η Γερμανία απαντά ως μύωψ ηγεμών, βασανισμένη από ιστορικά τραύματα, που θέτει υπεράνω όλων το συμφέρον των βιομηχανιών και των τραπεζών της, ιδίως της Deutsche Bank, του ισχυρότερου διεθνούς παίκτη και κατασκευαστή “τοξικών’ μαζί με τις Goldman Sachs και JP Morgan. Και η απάντηση που δίνει η Γερμανία στους οιονεί εταίρους είναι μία: Σιδηρά Πειθαρχία. Ζητάει από τις χώρες της ευρωζώνης να αναθεωρήσουν τα Συντάγματά τους και να κατοχυρώσουν συνταγματικά το “πάγωμα” του ελλείμματος στο 3%, αν επιθυμούν να επωφεληθούν του Μηχανισμού Στήριξης.

Η γερμανική απαίτηση, μαζί με άλλα μείζονα θέματα της εσωτερικής ζωής των κρατών-μελών της Ε.Ε., ετέθησαν στην πρόσφατη Εκτακτη Σύνοδο Κορυφής των Ευρωπαίων ηγετών, την προπερασμένη Παρασκευή στις Βρυξέλλες, αλλά αποφάσεις δεν ελήφθησαν. Οι ηγέτες συμφώνησαν να καλέσουν νέα Σύνοδο, για 24-25 Μαρτίου, στην οποία θα συμμετάσχουν μόνο οι 17 χώρες της ευρωζώνης προκειμένου να συζητήσουν τις γαλλογερμανικές προτάσεις για έξοδο από την κρίση, που αφορούν κάθε πτυχή του κοινωνικού βίου. Βλέπουμε δηλαδή, πρώτον, την ανάδυση μιας δεύτερης κοινότητας μέσα στην Ε.Ε., την ευρωζώνη· δεύτερον, μια ρυμούλκηση της ευρωζώνης από Γάλλους και Γερμανούς, με συνοπτικές διαδικασίες· τρίτον, την υποκατάσταση όλων των θεσμικών οργάνων και των παγιωμένων διαδικασιών της Ε.Ε. από την Σύνοδο των 17, δηλαδή το Βερολίνο και το Παρίσι…

Είναι πασίδηλο ότι η οικονομική ασυμμετρία εντός της Ε.Ε., την οποία κατέδειξε σφοδρή η κρίση, και την οποία οι Γαλλογερμανοί αποσιωπούσαν ή συγκάλυπταν από πολιτική ιδιοτέλεια, τώρα γίνεται και πολιτική ασυμμετρία, ωμά και απροκάλυπτα. Η απαίτηση της Γερμανίας για συνταγματικές αναθεωρήσεις σε όλη την ευρωζώνη είναι πρωτοφανής, ιστορικής σημασίας: ζητάει από όλες τις εθνικές κυβερνήσεις του απώτερου μέλλοντος να πολιτευθούν βάσει των ιστορικά περιορισμένων δοξασιών και εμμονών του παρόντος ― οι οποίες άλλωστε έχουν αποδειχθεί αλυσιτελείς. Και ζητάει να φορμάρεται η ανταγωνιστικότητα των άλλων σύμφωνα με τα δικά της κριτήρια ανταγωνιστικότητας. Οποία ασυμμετρία…

Μαζί με την συνταγματική προτεκτορατοποίηση που προτείνει η Γερμανία, έρχεται και η κατάλυση της δημοκρατικής ευρωπαϊκής συνομοσπονδίας. Το Ευρωκοινοβούλιο, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, οι μηχανισμοί εξισορρόπησης, οι διαβουλεύσεις και οι επεξεργασίες εντός των κοινοτικών οργάνων, καταντούν διακοσμητικά, θα μείνουν ως συμπαθή απολιθώματα με συμβολική αξία. Η οικονομία κατισχύει της πολιτικής, βοηθούμενη από τον διψαλέο ηγεμονισμό και τις ιστορικές νευρώσεις της γερμανικής ηγεσίας.

Οι αλλεπάλληλες εξεγέρσεις των αραβικών λαών, με προεξάρχοντα τον αιγυπτιακό λαό, εκτός των γεωπολιτικών και άλλων σημάνσεων, φανερώνουν στα έκπληκτα δυτικά μάτια απροσδόκητους κοινωνικούς και ανθρωπολογικούς τύπους, αλλά και παλιές έννοιες που παίρνουν νέο περιεχόμενο. Οι σποραδικές εξεγέρσεις σε δυτικές χώρες, τα τελευταία χρόνια, ερμηνεύονταν λίγο-πολύ ως αναταράξεις γνωστών υποκειμένων: νέοι, άνεργοι, επισφαλείς εργαζόμενοι, μετανάστες δεύτερης γενιάς ανένταχτοι, αποκλεισμένοι. Οι καινοφανείς κατηγορίες ήταν οι μετανάστες δεύτερης γενιάς, στα γαλλικά μπανλιέ λ.χ., και το πλήθος των επισφαλών, το και πρεκαριάτο καλούμενο, που βρέθηκε στους δρόμους της Αθήνας τον Δεκέμβρη ’08 αλλά και στους δρόμους του Παρισιού, του Λονδίνου και της Ρώμης την περασμένη χρονιά.

Αν γυρεύαμε τα κοινά στοιχεία των ευρωπαϊκών αναταράξεων, θα εντοπίζαμε, αφενός, τη επαναδιεκδίκηση του φαντασιακού, την αναπλήρωση ενός ελλείμματος ελευθερίας σε συνθήκες πληθωρισμού πολιτιστικών και ψυχαγωγικών ψευδο-δικαιωμάτων· αφετέρου, τη διεκδίκηση των υλικών όρων της ελευθερίας, δηλαδή, τα πραγματικά δικαιώματα στην εργασία και στο κοινωνικό κράτος, δηλαδή, τη διατήρησή τους σε χαρακώματα άμυνας, ακόμη και πριν από το ξέσπασμα της σφοδρής οικονομικής κρίσης. Η μεσαία τάξη της Δύσης πασχίζει να αποτρέψει την υποβάθμιση και τον αφανισμό της, πασχίζει να κρατήσει ζωντανό το κοινωνικό συμβόλαιο, την υπόσχεση διαρκούς ευημερίας.

Στην πολυσήμαντη πλατεία Ταχρίρ της Αιγύπτου συναντιούνται παρόμοια και άλλα υποκείμενα, με παρόμοια αιτήματα. Οπως περιγράφει αδρομερώς ο αυτόπτης Πέτρος Παπακωνσταντίνου, την αντικαθεστωτική εξέγερση πυροδοτούν κυρίως τα αναδυόμενα και συμπιεσμένα μεσοστρώματα μορφωμένων, νέων κυρίως, ενός έθνους 85 εκατομμυρίων σε δημογραφική έκρηξη, με μέσο όρο ηλικίας τα τριάντα. Τα πολυπληθή πληβειακά στρώματα ακολουθούν. Πλάι στους Αδελφούς Μουσουλμάνους και την Αριστερά, η πιο δυναμική ομάδωση είναι ακριβώς αυτοί οι μορφωμένοι νέοι που ξεκίνησαν το κίνημα της 6ης Απριλίου: το “κογκνιταριάτο”, οι έχοντες τη γνώση, αλλά όχι τον πλούτο και την εξουσία.

Αν ξεπεράσουμε το αρχικό σοκ της Αιγύπτου ―διότι η Δύση αιφνιδιάστηκε ολοσχερώς―, κι αν ξεπεράσουμε τη δυσπιστία μας απέναντι στους νεολογισμούς, το ούτως ειπείν κογκνιταριάτο προστίθεται στο επίσης καινοφανές πρεκαριάτο, έτσι ώστε με νέα εννοιολογικά εργαλεία να ψηλαφήσουμε τα νέα υποκείμενα. Νέα, αλλά και γνώριμα από παλιά: οι νέοι και οι μορφωμένοι πρωτοστατούν πάντα στους αγώνες για ελευθερία, πολύ περισσότερο αν αντιμετωπίζουν καθεστώτα διεφθαρμένα και τυραννικά. Τα πληβειακά στρώματα, και οι κάθε λογής αποκλεισμένοι, ακολουθούν· τα μεσαιοανώτερα στρώματα ακολουθούν, υπό όρους, εφόσον κινδυνεύει η θέση τους, και εν πάση περιπτώσει δεν πρωτοστατούν.

Τι κοινό μοιράζονται οι πρεκάριοι της βόρειας Μεσογείου με τους κογκνιτάριους της Νότιας Μεσογείου; Την ίδια φαντασιακή δίψα· τη δίψα για ελευθερία, δίψα για δικαιοσύνη και ισότητα. Η οποία φαντασιακή δίψα αναζητεί διαρκώς, και βρίσκει, τις υλικές της βάσεις: αναδιανομή του πλούτου, αναθεώρηση των σχέσεων κυριαρχίας. Η καταναλωτική φενάκη και η χίμαιρα της μίας ευκαιρίας δεν πείθουν τους πρεκάριους, που αντικρίζουν μια πραγματικότητα απείρως σκληρότερη και διαφορετική από τον κόσμο της διαφήμισης αλλά και από τον κόσμο των γονιών τους. Η έσχατη πενία, η διαφθορά, ο αυταρχισμός, η κοινωνική καθυστέρηση, οι τρομακτικές ανισότητες, οδηγούν τους κογκνιτάριους στο σημείο έκρηξης.

Τα δίκτυα της παγκοσμιοποίησης μεταφέρουν εικόνες κλειστού πλούτου και ανοιχτής γνώσης· η γνώση δεν μπορεί να κρυφτεί σε φορολογικούς παράδεισους, διαχέεται στη δική της δημοκρατία, με ισοπολιτεία και ισηγορία: αρκεί μια σύνδεση. Και μια συγκυρία: για να μετατραπούν οι φαντασιακές κοινότητες σε κοινωνίες προσώπων, που βάζουν μπροστά τα σώματά τους, προς έναν κοινό σκοπό, την κοινωνική χειραφέτηση. Πρόκειται για τη λανθάνουσα δυνατότητα των παγκοσμοποιημέων δικτύων, των ίδιων που επέτρεψαν την αποθηρίωση του χρηματοπιστωτικού συστήματος, αυτού που γέννησε υπερκέρδη και σφοδρές κρίσεις, εθνικές και διεθνείς. Από τον πυρήνα της κρίσης ξεπροβάλλουν νέοι τρόποι αυτοαναγνώρισης, και νέα πολιτικά υποκείμενα.

Και μάλιστα στην λεγόμενη περιφέρεια. Μα τι είναι περιφέρεια και τι είναι κέντρο; Μαζί με τη θραύση των ανθρωπολογικών και κοινωνιολογικών στερεότυπων, θραύονται και τα γεωπολιτικά και μακροϊστορικά στερεότυπα. Ο 21ος αιώνας φαίνεται να εγκυμονεί νέα σημεία θέασης του κόσμου: οι άνθρωποι βλέπουν από Νότο προς Βορρά, και εξ Ανατολών προς Δυσμάς. Το δυτικό και βόρειο βλέμμα δεν είναι πια το μόνο, το κυρίαρχο.

Αυτή η ανατροπή του δυτικού-λευκού πτολεμαϊσμού, μαζί με την παγκόσμια κοινότητα γνώσης, μαζί με τη δίψα ελευθερίας, μαζί με το διαρκώς επανερχόμενο πρόταγμα ατομικής και συλλογικής αυτοδιάθεσης, είναι το καινοφανές υπόστρωμα του 21ου αιώνα κάτω από τις επιπολής βαριές στοιβάδες υπαρκτών διαψεύσεων και απειλών.

Ξεκούρδιστη κοινωνία. Κάπως έτσι θα χαρακτήριζε κάποιος ψυχρός παρατηρητής την παρούσα κατάσταση της Ελλάδας. Με αυτή την αμήχανη περιγραφή, η οποία εμπεριέχει τη διάχυτη δυσπιστία, την ανασφάλεια, τη βουβή οργή όλων εναντίον όλων. Και κυρίως τη βραδυπορία: μια κοινωνία που κινείται εξ ανάγκης με απότομες δρασκελιές, βίαια, αλλά χωρίς να γνωρίζει πού πηγαίνει, καρκινοβατώντας, καταβάλλοντας κόπο, αλλά χωρίς προφανή αποτελέσματα.

Οι μεταρρυθμίσεις που προωθεί η κυβέρνηση, βάσει του Μνημονίου ή βάσει διαπιστωμένων αναγκών, προκαλούν συχνά τη σφοδρή αντίδραση των ομάδων, επαγγελματικών ή άλλων. Η αντίδραση αυτή σπανίως φτάνει σε μια λυσιτελή διαβούλευση· συνήθως κανείς δεν ακούει κανέναν. Κι ακόμη παραπέρα: με τους όρους που διεξάγεται αυτή η διελκυστίνδα, όλος ο υπόλοιπος κόσμος δεν καταλαβαίνει απολύτως τίποτε, τι συζητείται, ποια είναι τα επίδικα, ποιος έχει δίκιο να διαμαρτύρεται, ποιες είναι οι επιπτώσεις σε όλο το κοινωνικό σύνολο κ.ο.κ. Ολη η δημόσια συζήτηση, για θέματα τόσο σοβαρά όσο η υγεία, η ασφάλιση, η παιδεία διεξάγεται σαν υστερικό τοκ-σόου, με ομιλούσες κεφαλές σε παράθυρα.

Σε αυτή τη μοίρα, ασυνεννοησίας και γενικευμένης καχυποψίας, έχουν υποκύψει τον τελευταίο καιρό οι Ελληνες πολίτες. Ζαλισμένοι, εν πλήρει συγχύσει, ακούνε λέξεις, ονόματα, που ναι μεν αφορούν μεγάλα ζητήματα, ζωτικής σημασίας για τον συλλογικό και ατομικό βίο, αλλά όλα ξεζουμισμένα πια από νόημα. Τι συμβαίνει στην Κερατέα; Γιατί μονομαχούν οι νοικοκυραίοι με τα ΜΑΤ, τόσες εβδομάδες τώρα; Είναι ΧΥΤΑ ή ΧΥΤΥ; Τι προβλέπεται επιτέλους για την ανακύκλωση σκουπιδιών; Τι συμβαίνει με το μεταναστευτικό; Γιατί ακριβώς κάνουν απεργία πείνας οι 240 στο μέγαρο Υπατία; Ποιος θα μας πει; Τι ακριβώς ζητούν οι γιατροί; Ποια θα είναι η αυριανή μορφή της περίθαλψης; Ωφελούνται οι ασφαλισμένοι του ΙΚΑ; Γιατί κλείνουν τα φαρμακεία; Ποιοι κατευθύνουν τη συνταγογράφηση; Γιατί έχουν διαλυθεί οι συγκοινωνίες και μαζί τους ο αστικός βίος; Πώς θα συμβάλλει το ακριβό κόμιστρο στη βελτίωση των δημόσιων μεταφορών; Γιατί τα διόδια είναι από τα ακριβότερα στην Ευρώπη, χωρίς όμως ανάλογη ποιότητα οδικού δικτύου; Γιατί επανέρχεται ο αναχρονιστικός θεσμός του μοναδικού καθηγητικού συγγράμματος στα πανεπιστήμια;

Αυτά είναι μερικά από τα, πράγματι καυτά, ζητήματα που απασχολούν την κοινωνία σήμερα, αλλά πώς; Μεμονωμένα, αποσπασματικά, διάσπαρτα. Ολα χάνονται μέσα σε ασυνάρτητες φωνασκίες τηλεπαράθυρων, στον πληθωρισμένο ασύντακτο λόγο μαζικών email και μπλογκ, στις μερικότητες και στις αποσιωπήσεις των πολιτικών, σε κουβέντες καφενείου. Ολα μένουν χωρίς νόημα. Και ο βίος χωρίς νόημα, με πολίτες ξεκούρδιστους, καρκινοβατούντες, οργίλους, εν συγχύσει. Και ο κόσμος αλλάζει ερήμην μας.

Ενα, δύο, τρία. Η Tahrir του Καΐρου ως πλατεία Ελευθερίας, η Αθήνα ως Αγιος Παντελεήμονας, η Ζαννιά ως αφήγημα βίου.

Ενα. Η χρονιά άρχισε με αγώνες ελευθερίας εκεί που δεν τους περίμεναν οι πολλοί: από τις χώρες του Μαγκρέμπ και της Μέσης Ανατολής. Ο αυτοεμπρησμός ενός απεγνωσμένου φτωχού οικογενειάρχη στην Τυνησία ήταν η σπίθα που πυρπόλησε τα διψασμένα στάχια, κλείνοντας έναν ιστορικό κύκλο: τα απομεινάρια του αραβικού εθνικισμού είχαν από καιρό ενταφιαστεί σε καθεστώτα αυταρχισμού και οικογενειοκρατίας, οι ανισότητες αυξάνονταν, η φτώχεια απλωνόταν, τα κοσμικά κράτη ενός ορισμένου αραβικού σοσιαλισμού είχαν γίνει συνώνυμα με τη διαφθορά και την τυραννία. Τυνησία, Αίγυπτος, Υεμένη, Ιορδανία· απομένουν Μαρόκο, Αλγερία, Συρία…

Οι νέοι και μορφωμένοι ξεσηκώνονται εναντίον καθεστώτων που δεν τους υπόσχονται κανένα μέλλον, πλην της μετανάστευσης, της δουλοπρέπειας, της εξαθλίωσης ή της υποταγής στη σαρία του ακραίου ισλαμισμού. Τα μεσαία στρώματα που ξεπρόβαλαν μετά τους αντιαποικιοκρατικούς αγώνες και την άνοδο των εθνικών κρατών, που έβγαλαν τα τσαντόρ και πήγαν στα πανεπιστήμια, διαψεύστηκαν, εξαθλιώθηκαν, και τώρα ζητούν πίσω τις χώρες τους, τις ζωές τους, την αξιοπρέπειά τους. Η αγωνία των Αράβων της Μεσογείου να υπάρξουν με ελευθερία και αξιοπρέπεια έχει αναλογίες με την αγωνία της μεσαίας τάξης στα PIGS της ευρωζώνης: εκεί, η μεσαία τάξη αγωνιά να αναδυθεί, εδώ, η μεσαία τάξη αγωνιά να μην αφανιστεί.

Δύο. Ο Μανώλης γεννήθηκε πριν από 29 χρόνια στην πλατεία Παπαδιαμάντη, μεγάλωσε στα Πατήσια, τέλειωσε τα σχολεία της γειτονιάς του, τώρα ζει στον Αγιο Παντελεήμονα. Είναι μουσικός, τραγουδάει και παίζει χιπ-χοπ, drum’n’bass, reggae, μόνος τους και με μπάντες άλλων. Οι γονείς του ήρθαν στην Ελλάδα από τη Νιγηρία πριν από 35 χρόνια· ο ίδιος μιλάει ελάχιστα νιγηριανά, δεν έχει επισκεφθεί ποτέ τη Νιγηρία, αλλά έχει νιγηριανό διαβατήριο, και ζει στη χώρα του, τη χώρα μας, με άδεια μακράς παραμονής: μακρότατης πράγματι, 29 χρόνια μάκρος… Ο Μανώλης ήταν τυχερός, μεγάλωσε τα χρόνια που το μεταναστευτικό δεν ήταν πρόβλημα, και ο Αγιος Παντελεήμονας δεν ήταν πολύμορφο γκέτο. Χαμογελάει ο Μανώλης: «Είμαι Αφρικανός Αθηναίος… Και μου αρέσει η θλιμμένη μουσική που συγκινεί τους Ελληνες, τα ηπειρώτικα, τα θρακιώτικα, ο νταλκάς…» Σαν τον Μανώλη υπάρχουν μερικές χιλιάδες άνθρωποι, της παιδείας της ελληνικής και του ελληνικού νταλκά κοινωνοί, που δεν ζήτησαν άσυλο πολιτικό ή οικονομικό, που βλάστησαν σε αυτό τον τόπο, φυσικά, αβίαστα, που πλουτίζουν δημογραφικά και πολιτισμικά τον λαό·  κι όμως αυτοί μένουν εκτός πολιτικού βίου, χωρίς νομιμοποίηση, ανένταχτοι, μετέωροι, “λαθραίοι”.

Τρία. Ρούφηξα ένα βιβλίο, μια μαρτυρία. Η Ζαννιά Κότσικα, γεννημένη το 1912 στην ορεινή Αρκαδία, συναντιέται με την ερευνήτρια ιστορικό Μαρία Σαμπατακάκη το 1998, και αφηγείται τη ζωή της στο μαγνητόφωνο, έξι μήνες πριν πεθάνει (εκδ. Τόπος). Η Ζαννιά δεν πήγε σχολείο, αλλά το κείμενό της, λαξευμένο σε πέτρα, διδάσκει ύφος με το βάρος και την πυκνότητά του, με τη σοφία του. Συνεχίζει, με τον τρόπο του, την παράδοση των μεγάλων γυμνών κειμένων, την «Ιστορία ενός αιχμαλώτου» του Στρατή Δούκα, το «Συναξάρι του Ανδρέα Κορδοπάτη» του Θ. Βαλτινού. Και είναι ένα κείμενο παρηγορητικό και ενθαρρυντικό σε αυτή την ιστορική συγκυρία, καθώς περιγράφει τη ζωή σαν περιπέτεια, σαν διαρκή δοκιμασία και σαν διαρκή ελπίδα. Είναι η ζωή των παππούδων και των γονιών μας, που πέρασαν από προσφυγιές, πολέμους, κατοχή, εμφύλιο, λιμούς, πενία, μίσος, και στάθηκαν όρθιοι. Και φιλόσοφοι:

«Εβρήκε ο άντρας μου πέρα, στην Ιερά Οδό. Εφτιασε τα συμβόλαια κι αγόρασε ένα οικοπεδάκι. Είχε δυο δωμάτια, ένα κουζινάκι. Τα σουλουπώσαμε. Εκάτσαμε μέσα. Δίχως πόρτες, δίχως παράθυρα. Ηρθε κι η μάνα μου μαζί. Να με βοηθήσει. […] Καθότανε κι η μάνα μου παρέκει. Στο ντιβανάκι της. Είχε και το μύλο της. Γκρούγκου, γκρούγκου. Αλεθε. Εκαμε τον καφέ της. Δεν εμιλάγαμε. Τα μάτια μου ήσαν θολά. Μ’ ήβλεπε που ήμουνα πια να σκάσω. “Ολα για τους ανθρώπους είναι, θυγατέρα. Και τα ψηλά και τα χαμηλά. Θα σιάξουν τα πράματα”. “Πότε μάνα; Πότε; Θαρρείς ίσαμε τώρα έχω καλά περάσει στη ζωή μου εγώ;” “Αλλο δεν έχει, θυγατέρα. Εφτούνα που ζεις είναι η ζωή σου. Αμέ τι νόμισες;” “Εμόχθησα, εδούλεψα, εκουράστηκα. Πάλι στον γκρεμό θα κρέμομαι; Κουράστηκα”. “Τράβα να ξαπλώσεις λιγάκι, θα τις εσυγυρίσω ‘γω τις μπάμιες, έχει για όλους ο Θεός”.»

φωτ.: Γιάννης Μπεχράκης/Reuters

Ο άνεμος ελευθερίας που σαρώνει τις αραβικές χώρες ανατρέπει τα διεφθαρμένα καθεστώτα και πυροδοτεί τις ελπίδες των λαών για ζωή με αξιοπρέπεια. Ταυτοχρόνως όμως ανατρέπει τα στερεότυπα που διακατέχουν τους Δυτικούς για τον αραβικό κόσμο. Τα πρόσωπα των νέων Αράβων, που μιλούν με θάρρος και διαύγεια για ελευθερία, δημοκρατία και αξιοπρέπεια, στις κάμερες των δικτύων, στα μπλογκ και στο Τουίτερ, δεν ανταποκρίνονται στις στερεοτυπικές εικόνες του φανατικού, θρησκόληπτου και καθυστερημένου Αραβα. Τα πρόσωπα που βλέπουμε και ο λόγος που εκφέρουν απέχουν παρασάγγας από τις ορεινταλιστικές αναπαραστάσεις, με τις οποίες τραφήκαμε από τα μαζικά μέσα και τις χολιγουντιανές ταινίες, ιδίως κατά την αναδίπλωση της Δύσεως μετά το τρομοκρατικό χτύπημα της 11/9.

Επιτέλους, ξαναθυμόμαστε την διεισδυτική ανάλυση του σπουδαίου Αμερικανοπαλαιστινίου θεωρητικού Εντουαρντ Σαΐντ, καθηγητή στο Κολούμπια, περί οριενταλισμού, που άλλαξε το 1978 την πολιτική και πνευματική ατζέντα. Ο Σαΐντ περιέγραψε πώς ο Δυτικός αποικοκράτης σχεδίασε μια εικόνα για την Αντατολή, μια Ανατολή εξωτική, μυστικιστική, καθυστερημένη, “άλλη”· και πώς μέσω της αντιπαραβολής της ως προς την “άλλη” Ανατολή, η Δύση αναγνώριζε τον εαυτό της υπέρτερο και προοδευμένο.

Στην πραγματικότητα, ούτε η Ανατολή ούτε η Δύση ανταποκρίνονται στα στερεότυπα του επικρατούν και στις δύο πλευρές. Ούτε η Ανατολή είναι ένα πράγμα ούτε η Δύση· δυναμικές, ρευστές οντότητες είναι, χωρίς σαφή σύνορα, χωρίς σαφείς διαφορισμούς. Ο ίδιος ο Σαΐντ, γεννημένος στην Ιερουσαλήμ, από Χριστιανούς Παλαιστινίους γονείς, μεγάλωσε στο Κάιρο και σπούδασε στο Πρίνστον και στο Χάρβαρντ· ήταν στρατευμένος στην υπόθεση του παλαιστινιακού λαού, αλλά ήρθε σε σφοδρή σύγκρουση με τον Αραφάτ και το PLO για τις πολιτικές τους επιλογές. Ανήκε σε όλους τους κόσμους και τους στοχάστηκε κριτικά με όλους τους τρόπους. Η σκέψη του και ο βίος του μάς βοηθούν τώρα να δούμε πιο καθαρά τα πρόσωπα των Αιγυπτίων διαδηλωτών της πλατείας Tαχρίρ που προσφέρουν το αίμα τους για την ελευθερία και την αξιοπρέπεια, τα πρόσωπα των νέων της Τυνησίας, της Υεμένης, της Ιορδανίας, της Συρίας, που διεκδικούν ανθρώπινες συνθήκες διαβίωσης, δικαιοσύνη, δημοκρατία.

Ο αραβικός ξεσηκωμός του 2011 αλλάζει τις γεωπολιτικές ισορροπίες, από τον Ατλαντικό έως τον Περσικό· ανοίγεται μια περίοδος αστάθειας. Πλάι στο αμιγώς γεωπολιτικό διακύβευμα όμως, αναδύεται δειλά μια άλλη μεταβολή, μακροϊστορικού και ανθρωπολογικού χαρακτήρα: οι νέοι της Δύσεως αντικρίζουν στα σόσιαλ μήντια τους ομολόγους τους της Ανατολής, και διαπιστώνουν ότι μοιάζουν σε πολλά περισσότερα απ’ όσα νόμιζαν. Κατανοώντας τους εξεγερμένους νέους της πλατείας Ταχρίρ, οι δυτικοί ομόλογοί τους κατανοούν βαθύτερα τους ίδιους τους εαυτούς τους. Αυτή η αλληλοκατανόηση δικαιώνει εν τοις πράγμασι την προφητική ανάλυση του Σαΐντ και γεννά ελπίδες για υπέρβαση της καχυποψίας και της ξενότητας που χωρίζει πανάρχαιους γείτονες.

Το σλάιντ απαιτεί την χρήση JavaScript.

Το στοιχείο που συζητιέται πολύ κατά τις εξεγέρσεις των λαών της Τυνησίας και της Αιγύπτου είναι η χρήση των τηλεπικοινωνιών και των νέων διαδικτυακών μέσων από τους διαδηλωτές. Το Twitter, τα μπλογκ, τα βίντεο, οι φωτογραφίες και οι ανταποκρίσεις στα ποικίλα social media συνέβαλαν στην ενημέρωση του έξω κόσμου, αλλά και στην ενημέρωση και τον συντονισμό των αντικαθεστωτικών διαδηλωτών. Αναμφίβολα. Εξ ου και ο πρωτοφανής αποκλεισμός της Αιγύπτου από τον έξω κόσμο, όταν το πανικόβλητο καθεστώς Μουμπάρακ κατέβασε τους διακόπτες των παρόχων υπηρεσιών Ιντερνετ και κινητής τηλεφωνίας.

Αρκούσε όμως το επικοινωνιακό μπλακ άουτ για να σταματήσει το ποτάμι της λαϊκής οργής; Ή, έστω, για να μη διασπαρούν οι εικόνες της εξέγερσης εκτός συνόρων; Προφανώς όχι. Τα πλήθη εξακολούθησαν να κατεβαίνουν στους δρόμους, να συγκρούονται με τις δυνάμεις του καθεστώτος, να αφήνουν πίσω τους νεκρούς, όλη μέρα και όλη νύχτα. Η έλλειψη Twitter ή SMS δυσκόλεψε, αλλά δεν απέτρεψε την εξεγερσιακή δυναμική. Απεναντίας, απέδειξε, για άλλη μια φορά, το πρωταρχικό στοιχείο της πολιτικής: τη σωματικότητα, την παρουσία στον φυσικό χώρο, την ανακατάληψη του δημόσιου χώρου. Αλλωστε τα αυταρχικά καθεστώτα αυτό ακριβώς ελέγχουν, τον χώρο, και αυτό καταστέλλουν, τα σώματα: με εκτοπίσεις, εξορίες, φυλακίσεις, παρακολουθήσεις, βασανισμούς, φόνους.

Το επικοινωνιακό μπλακ άουτ της Αιγύπτου έδειξε κι άλλα. Δεν έδειξε μόνο τη σημασία των τηλεπικοινωνιών στην υπεράσπιση των δημοκρατικών ελευθεριών. Εδειξε επίσης την τεράστια δυσκολία να ελεγχθούν οι ροές της επικοινωνίας στο σύγχρονο περιβάλλον, την αδυναμία ολοσχερούς λογοκρισίας. Το καθεστώς Μουμπάρακ δεν κατόρθωσε να αποκλείσει παντελώς τη χώρα· πολύ σύντομα ανοίχτηκαν παράπλευρες οδοί, πολύ σύντομα εκδηλώθηκε διεθνής αλληλεγγύη με προσφορά δωρεάν dial-up συνδέσεων, άνοιξαν τα τοπικά δίκτυα δίκτυα wi-fi, έγινε χρήση δορυφορικών συνδέσεων. Τα μηνύματα ταξίδεψαν παντού, μαζί με το μήνυμα “καμία χώρα δεν μπορεί να μείνει στεγανή και βουβή”.

Μια άλλη παράπλευρη οδός τεράστιας σημασίας για τον αραβοϊσλαμικό κόσμο φαίνεται να είναι το Al Jazeera. Το τηλεοπτικό δίκτυο, υπό τον έλεγχο του εμίρη του Κατάρ, λειτουργεί ως καταλύτης και μεγάφωνο της διάχυτης οργής στην Μέση Ανατολή, με μεγάλη επιρροή και απρόβλεπτα αποτελέσματα. Παρά τους διωγμούς και τις απαγορεύσεις, ο αποκαλυπτικός, “κίτρινος” και συχνά πύρινος λόγος του Al Jazeera εισακούεται από κάθε δορυφορικό πιάτο, σε πολυκατοικίες, καλύβες και τσαντίρια.

Το μπλακ άουτ της εξέγερσης διδάσκει στα ακροατήρια των δυτικών δημοκρατικών χωρών μερικά πράγματα που εθεωρούντο περίπου αυτονόητα, αλλά δεν είναι: η ελευθερία έκφρασης δεν είναι αυτονόητη, η ελεύθερη επικοινωνία δεν είναι αυτονόητη, η σωματική διάσταση της δημοκρατίας δεν είναι ξεπερασμένη, είναι πρωταρχική. Η δημοκρατία δεν κατακτάται στο Facebook. Και η δίψα για ελευθερία είναι μεταδοτική.

visit


Follow nikoxy on Twitter


91 κείμενα από 7


 



BETA


ΚΙΝΗΣΗ ΕΝΕΡΓΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΜΥΚΟΝΟΥ

RSS Gatherate: The Best of the Greeks

  • Παρουσιάστηκε σφάλμα. Το κανάλι ίσως είναι εκτός λειτουργίας. Δοκιμάστε αργότερα.

Twitting

  • Χρονική υστέρηση ή κενό επικοινωνίας ή … twitter.com/USAmbPyatt/sta… 2 weeks ago
  • Όσο ο Κυριάκος Μητσοτάκης αναβάλλει να ψηφίσει τα μνημόνια εφαρμογής της Συμφωνίας Πρεσπών η Τουρκία αγκαλιάζει Β.… twitter.com/i/web/status/1… 1 month ago
  • Στο αυτόφωρο ο δήμαρχος Μυκόνου, επειδή τα ξημερώματα ο Δήμος απομάκρυνε αυθαίρετες επεμβάσεις στην παραλία Καλό Λι… twitter.com/i/web/status/1… 1 month ago
  • Η Δεξιά είναι απενοχοποιημένη και αδίστακτη. Η Αριστερά, ας κρατήσει αυτό το χρήσιμο δίδαγμα, όταν θα γκρεμίζει τις… twitter.com/i/web/status/1… 2 months ago
  • O Xρυσοχοΐδης εφαρμόζει το πόρισμα. https://t.co/iVG6oHqxCo 6 months ago
  • Απετράπη η νυκτερινή αστυνομική εισβολή στο ΑΠΘ. Προς το παρόν. Ασπίδα φοιτητών και καθηγητών. #Χρυσοχοιδη_παραιτησου 6 months ago

RSS vlemma_notes

  • Παρουσιάστηκε σφάλμα. Το κανάλι ίσως είναι εκτός λειτουργίας. Δοκιμάστε αργότερα.

ποστμαστερ

mail-3.gif

share

Wikipedia Affiliate Button

not only

keimena.gif

αρχειο

Blog Stats

  • 1.019.123 hits
Αρέσει σε %d bloggers: