Η αθηναϊκή δημοκρατία είχε θεσμίσει τη λήθη· το άγος, το δεινό, η ήττα, η συμφορά, ό,τι προ πάντων θύμιζε τη στάση και τον εμφύλιο, ό,τι δηλαδή απειλούσε να αφανίσει τη δημοκρατία, έπρεπε να ξεχαστεί, να μην αναφέρεται, ώστε ο δήμος να κοιτά μπροστά, να κοιτά την παρούσα ζωή, και όχι την ντροπή του παρελθόντος. Ο Επιτάφιος του Περικλή είναι εν μέρει ένα τέτοιο κείμενο: επικαλείται τη λησμονιά, εξωραϊζει τη δημοκρατία, επαινεί το παρόν, εξορκίζει τον εμφύλιο.

Οπως όμως παρατηρεί η ιστορικός και ανθρωπολόγος Νικόλ Λορώ, που μελέτησε διεξοδικά τις δομές της Αθήνας, αυτή η επιβολή της λήθης επέφερε και το αντίθετο αποτέλεσμα: η μνήμη δεν εξορίζεται οριστικά· η απαγορευμένη συμφορά επανέρχεται διαρκώς στη σκέψη και επηρεάζει τις πράξεις των ανθρώπων και τον δημόσιο βίο. Η πολιτική λειτουργία της αρχαίας τραγωδίας είναι αυτή ακριβώς: υπενθυμίζει διαρκώς το νείκος, τη στάση, τη διαφορά, την έριν. Η απαγόρευση εντέλει συνιστά διαρκή υπόμνηση.

Σκεφτόμουν αυτό το δυναμικό σχήμα μνήμης-λήθης, καθώς παρακολουθούμε την επιχειρούμενη συγκάλυψη μιας επαίσχυντης πράξης, που απειλεί τη δημοκρατία· την πορεία της υπόθεσης Siemens προς το δικαστικό αρχείο, προς τη λήθη. Η Γ’ Ελληνική Δημοκρατία του 21ου αιώνα τελετουργεί άραγε όπως η Αθηναϊκη Δημοκρατία του 5ου π.Χ. αιώνα; Εξορκίζει την Στάση, προκρίνοντας τη Λήθη;
Οχι. Καταρχάς αμφιβάλλω αν υπάρχει Ελληνας πολιτικός που έχει μελετήσει το έργο των μεγάλων ελληνιστών ιστορικών και ανθρωπολόγων πάνω στην αθηναϊκή δημοκρατία και το φαντασιακό του δήμου. Κατόπιν, οι διαφορές είναι προφανείς και βαθιές. Η σημερινή μαζική αντιπροσωπευτική δημοκρατία μικρή ή ελάχιστη μόνο σχέση έχει με την άμεση δημοκρατία των ολίγων πολιτών της Αθήνας. Ο αρχαίος άνθρωπος είναι βαθιά άλλος. Και ο αρχαίος πολιτικός.

Παρόμοιες στο άκουσμα, φέρουσες ωστόσο άλλο περιεχόμενο, είναι μόνο οι λέξεις: λήθη, συγκάλυψη, εμφύλιος, δημοκρατία, δήμος, ντροπή, δεινό. Κι επειδή είναι γοητευτικό διανοητικά το παιχνίδι των αναλογιών, έστω με όρους αναχρονισμού, βλέπουμε πόσο φτωχή είναι σήμερα η δημοκρατική τελετουργία, πόσο στενός και ρηχός είναι ο πολιτικός χώρος, και πόσο πολύ λείπει η ανακουφιστική επαναφορά στον μύθο και στη σύγκρουση, στη θεομαχία και στην ανθρωποφαγία, που πρόσφερε η πολιτικά ζωντανή τραγωδία.

Βέβαια παίζεται και σήμερα η τραγωδία, συχνά μάλιστα με πρόδηλες πολιτικές αναφορές, μάλιστα επικαιρικές, αλλά είναι πια εντελώς άλλη η δραστικότητα και η εμβέλειά της· αφορά, το πολύ, το κοινό της Επιδαύρου… Και δεν ανακουφίζει, δεν ανησυχεί, δεν διαποτίζει την κοινή γνώμη.

Η κοινή γνώμη σήμερα διατηρεί το άσαρκο δικαίωμα να δυσπιστεί, να υποπτεύεται, να σαρκάζει: Οι πολιτικοί τα παίρνουν… τα κουκουλώνουν… όλοι ίδιοι είναι. Μα αφού ασκήσει αυτό το άσαρκο δικαίωμα, εξαντλεί μία μόνο από τις δυνατότητες: αποσύρεται, και υποτάσσεται. Η Λήθη σήμερα είναι παθητική υποταγή, κυνική αποδοχή, συμψηφισμός, διεύρυνση των εννοιολογήσεων, ποσοτική αποτίμηση της ευθύνης: για μια οικοσκευή, για ένα ταξιδάκι θα μιλάμε τώρα;

Η συγκάλυψη της ανομίας και της διαφθοράς, ωστόσο, αυτή η καινοφανής παραγωγή εκβιασμένης λήθης, τελείται πρωτίστως από άφρονες και λιπόψυχους ηγέτες. Ηγέτες που δεν αντιλαμβάνονται εαυτούς ως μέρη της δημοκρατίας, που δεν θεωρούν αποστολή τους την προάσπιση της ηθικής ακεραιότητας και της ψυχικής ενότητας του δήμου, αλλά θεωρούν τους εαυτούς τους κάτι άλλο, άλλους. Θεωρούν ότι βρίσκονται υπεράνω του δημόσιου ελέγχου, πέραν της ιστορικής αναγκαιότητας, πέραν της τιμωρίας και της θυσίας. Δεν αντέχουν καν (ή δεν ξέρουν, που είναι χειρότερο) να προβούν σε τελετουργικές θυσίες, στο κορυφαίο δίδαγμα της τραγωδίας ― δι’ ελέου και φόβου περαίνουσα την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν. Θεωρούν, και έχουν, ασυλία ― έτσι ακριβώς όπως τη θεσμοθετούν και ταμπουρώνονται πίσω της, και σπανιότατα την αίρουν.

Η πολιτική και δικαστική ηγεσία με αυτή την εκβιασμένη κατασκευή λήθης προς ίδιον όφελος, όλο και συχνότερα, βρίσκονται εκτός δήμου, βρίσκονται απέναντι στους πολίτες, συμπεριφέρονται ως άλλοι, ως εχθροί. Συμπεριφέρονται όχι ως ταγμένοι θεματοφύλακες, αλλά ως κληρονομικοί διαχειριστές της κρατικής ισχύος και του κοινού πλούτου· δρούν εντός ενός δικαίου κληρονομικού και αυτοοριζόμενου, σε ένα εγωτιστικό σύμπαν, με μόνο σκοπό την αυτοαναπαραγωγή τους. Σαν εχθροί. Είναι εχθροί. Εκτός του δήμου, εκτός πολιτικής κοινωνίας. Κατασκευαστές μιας φτηνής, δυσώδους λήθης που μας πνίγει όλους.

Ένα βλέμμα, Καθημερινή 06.07.2008

Εικον.: «Folded-in», a project created by Personal Cinema and The Erasers

Advertisements