cairo.jpg

Ο οριενταλισμός είναι ακόμη κραταιός στην Εγγύς Ανατολή, δυο αιώνες μετά τους περιηγητές, τους ποιητές και τους ζωγράφους της Ευρώπης, τριάντα χρόνια μετά τον ρηξικέλευθο «Οριενταλισμό» του Εντουαρντ Σαΐντ. Μόνο που τώρα ο οριενταλισμός πουλιέται στον Δυτικό άνθρωπο, ως τουρισμός· και ο Δυτικός τουρίστας αντικρίζει με αυξανόμενη απορία αυτή την πωλούμενη Ανατολή, δεν μπορεί να καταλάβει τη ραγδαία αστικοποίηση, τη σκανδαλώδη ανισοκατανομή πλούτου, την κατίσχυση του τσαντόρ, τους φελάχους με κινητό, τα παιδιά που ζητιανεύουν κάτω από διαφημίσεις πολυεθνικών. Δεν μπορεί να καταλάβει.

Στα ξακουστά ξενοδοχεία του Λούξορ και του Ασουάν, πρώην παλάτια Ισμαηλιτών βασιλέων στον Τροπικό του Καρκίνου, τα λόμπι κοσμούνται από ζωγραφιές και φωτογραφίες τυπικά οριενταλιστικές: κατά τον τρόπο που οι Δυτικοί καλλιτέχνες είδαν κι αισθάνθηκαν την Ανατολή. Στο κομψό Winter Palace του Λούξορ, πάνω από τα βαριά βελούδα και τα μπροκάρ της εισόδου, πάνω από το θρονί του λούστρου και τις πορσελάνες, ένας μεγάλος ρομαντικός που λάτρεψε την Ανατολή, ατενίζει τον εμβρόντητο τουρίστα με τα σορτς: ο Λόρδος Μπάυρον, στη γνωστή προσωπογραφία του Τόμας Φίλιπς, με στολή Αρβανίτη πολεμιστή.

portraitoflordbyron.jpg

Αυτή η εικόνα σημαδεύει το νου μου. Αυτή η εικόνα λέει τόσα πολλά για την ανάδρομη πρόσληψη του οριενταλισμού, για το πώς οι άνθρωποι της Ανατολής είδαν τον εαυτό τους μες στις απεικονίσεις των Δυτικών, και πώς αυτό το διαθλασμένο καθρέφτισμα έφτιαξε συνειδήσεις, στερεότυπα, συμπεριφορές. Αναπόφευκτα θυμάμαι τον οριενταλισμό των δικών μας ζωγράφων, θυμάμαι το ταξίδι προς ανατολάς των Γύζη και Λύτρα, τη νεοελληνική ηθογραφία να πλάθεται βάσει των γαλλογερμανικών προτύπων, τη νεοελληνική συνείδηση να βλασταίνει αξεδιάλυτα πάνω σε πραγματικότητες και στερεότυπα, τους Ελληνες-Ρωμιούς-Γραικούς να πλάθουν εικόνες εαυτού εκ διαθλάσεως και εξ αντανακλάσεως.

Επιστρέφω. Οσο βλέπω παλάτια βασιλέων και λαμπρά ίχνη αποικιοκρατίας, όσο βλέπω τους απόηχους Ντελακρουά και Ενγκρ στους τοίχους, όσο παρατηρώ τις βαθύτατα αισθαντικές φωτογραφίσεις φελάχων και εφήβων, σκέφτομαι πώς κατάφερε να αναδυθεί ο αραβικός εθνικισμός, πώς το κίνημα του Νάσερ έδωσε μια πατρίδα στους ακτήμονες, στους άκληρους και νομάδες, και τους ξανάδωσε τον ποταμό, μαζί με μια τεράστια λίμνη. Κουτσός σήμερα αυτός ο εθνικισμός, ο κοσμικός αραβισμός· μια στρατοκεντρική ελίτ νέμεται την εξουσία και τον πλούτο, χτίζει πολυτελείς περίκλειστες συνοικίες, και ο ισλαμισμός μιλάει στη φτωχολογιά, την παρηγορεί και της φοράει μαντίλα ευσεβείας και εσωστρέφειας.

ellines.jpgellines_2.jpg

Στους τοίχους ταφικών μνημείων, λαξευμένων σε αμμόλιθους πανάρχαιων λατομείων και σε γρανίτες των τροπικών, βλέπω ελληνικές επιγραφές, από το 1880: Τοις Ελλησι χαίρειν. Ποιοι Ελληνες κατέβηκαν ώς εδώ; Ασφαλώς όχι περιηγητές, όχι τουρίστες. Ηρθαν για δουλειές, για εμπόριο, εδώ στη λιπαρή γη πέριξ του Νείλου, άφησαν τις Κυδωνίες και ρίζωσαν εδώ για ένα-δυο αιώνες. Από την Ανατολή στην Ανατολή, εντός του ίδιου κόσμου, Χριστιανοί του Λεβάντε, φορείς αρχαίας γλώσσας, παθιασμένοι γκράφικερ που σκαλίζουν κοραϊσμούς στον φαραωνικό αμμόλιθο, σαν τον Ηρόδοτο, σαν τους Πτολεμαίους. Ο Ελλην εκ Κυδωνιών ακούει τα ονόματα, Ερμούπολις, Θήβαι, Ηλιούπολις, και ξαναβρίσκει γνώριμο τόπο να προκόψει.

Πλάι τις μεγαλόπρεπες πέτρες των ναών, στους πυλώνες και στους οβελίσκους πέντε και έξι χιλιάδων ετών, πλάι στον Ωρο, τον Ανουβι και την Ισιδα, 70 εκατομμύρια άνθρωποι συνωστίζονται γύρω από τον ποταμό. Τα ποταμόπλοια ανεβοκατεβαίνουν, τα αεροπλάνα μεταφέρουν Ιάπωνες και Ευρωπαίους, μυριάδες αστυνομικοί και στρατιώτες φυλάνε άγρυπνοι τη βιομηχανία του τουρισμού, κι ένα ακοίμητο σιγαλό πλήθος τριγυρνά τους τουρίστες: σαν τα αμέτρητα πουλιά του ποταμού, ερωδιοί και στρουθία, προσδοκούν να μαζέψουν τροφή και ψίχουλα. Ζητούν, δεν ζητιανεύουν: μια λίρα, πενήντα πιάστρα, ένα ευρώ. Ο,τι είναι ασήμαντο για τον αμέριμνο καταναλωτή ιερογλυφικών και θεογονίας, είναι ζωτικό και σωτήριο για τον λαό του ποταμού και της ερήμου. Δεν ζητιανεύουν, ζητούν κάτι απ’ όσα η αποικιοκρατία, παλιά και καινούργια, ή τα εγχώρια καθεστώτα, τους παίρνουν – το βαμβάκι, το ρύζι, τη ζάχαρη, τη διώρυγα, τα λιμάνια, τα περάσματα, τα εργατικά χέρια. Κι όλα με καρτερία, πρώτα ο Θεός: Ινσαλάχ.

— Σαλάμ! Γιουνάν; Φρεντ, λοβ, Μισρ – Γιουνάν! Γιούρο, ουάν γιούρο! Σούκραν… Σούκραν…

Σούκραν Μισρ – Ευχαριστώ Αίγυπτο, για την ελάχιστη αστραπή αρχοντιάς που πρόλαβα να δω.

dscf1035.jpg

Ένα βλέμμα, Καθημερινή, 30.03.2008

buzz it!

Advertisements