Η παράσταση του «Βορρά» του Σελίν, από την Φολκσμπύνε, σε ρηξικέλευθη σκηνοθεσία Φρανκ Κάστορφ, πυροδοτεί συζητήσεις σε όσους την είδαν και σε όσους δεν την είδαν. Ο αιρετικός, σχεδόν ενοχλητικός, διανοούμενος από την στοιχειωμένη Ανατ. Γερμανία, οξύς και τολμηρός, προσεγγίζει ένα οριακό κείμενο του στοιχειωμένου Σελίν και κατορθώνει το δηλωμένο στόχο του (βλ. συνέντευξή του, «Κ» 08.07.2007), να προκαλέσει και να ταράξει.

Το σκάνδαλο είναι πρωτίστως ο Σελίν. Λογοτεχνική ιδιοφυΐα και μισητό πολιτικά πρόσωπο, ήρωας του Πρώτου Πολέμου, ανανεωτής της πρόζας και αντισημίτης λιβελογράφος, ο Γάλλος συγγραφέας και γιατρός εξακολουθεί να διχάζει και να προκαλεί αποστροφή και θαυμασμό. Πώς να μιλήσεις σήμερα γι’ αυτόν, τον δαιμονισμένο και λούζερ, πώς να τον ανασύρεις από το ανάθεμα και τον σκουπιδοτενεκέ της Ιστορίας; Δύσκολο.

«Ο Σελίν, ως δυνάμει συνεργάτης του ναζισμού, στάθηκε πάνω από τον τάφο μιας Ευρώπης γερασμένης και στη δύση της… Ηταν “ένας που έφτυνε”, ένας προβοκάτορας, ένας δυσάρεστος άνθρωπος – και ταυτόχρονα ένα φαινόμενο του πολιτισμού της αντιπαράθεσης στη Δύση. Ο Σελίν δεν κατέδειξε την εποχή “απ’ έξω”, από την πλευρά του κυρίαρχου, του νικητή, αλλά “από μέσα”, από τη σκοπιά του “ηθικά ηττημένου”, που έχει μερίδιο στην πτώση, όπως και στην ενοχή». Μας είπε ο Κάστορφ.

[Βλέπω τις φωτογραφίες του Σελίν στο δίκτυο. Εχει επιστρέψει από την εξορία, αμνηστευμένος για τον δωσιλογισμό του, είναι αγριεμένος και κακογερασμένος, στο εξοχικό του σπίτι, φοράει ζακέτο από προβιά, μαντίλι, είναι φανερά ατημέλητος, το βλέμμα του κάρβουνο. Ζει στην περιφρόνηση και το μίσος: τα υφίσταται και τα εκπέμπει.]

Το άλλο σκάνδαλο είναι η παράσταση. Το τρίωρο κρεσέντο βίας, η φρενήρης πρόζα, η πληθωρική εκδραμάτιση, το όργιο, το βλέμμα πάνω από το χείλος του γκρεμού. Η υποδόρια, οδυνηρή γέφυρα από την χαοτική Ευρώπη του ’45 προς την μεταιχμιακή Ευρώπη του ’07. Ο Κάστορφ ρισκάρει, αυθαιρετεί, σχεδόν τζογάρει· μα επιτέλους κάποιος μιλά! Κι ας ουρλιάζει.

Στο τελευταίο ημίωρο, όσοι δεν έχουν απηυδήσει μετά δυόμισι ώρες ακραίας εξπρεσιονιστικής σκληρότητας, ανταμείβονται με ένα καθυστερημένο ιντερλούδιο – μάλλον με το ουσιαστικό φινάλε. Το πλήθος μετά τη βακχεία μπαίνει στο βαγόνι–Ευρώπη, τα φώτα σβήνουν· μες στο μισοκόταδο, ένας άνθρωπος μένει έξω και βιντεοσκοπεί τους μέσα, η εικόνα τους προβάλλεται διάσπαρτη στο Π της σκηνής, θρυμματισμένη, μες στη σιωπή της δημόσιας ερημιάς. Σταδιακά, η προβολή συγκεντρώνεται σ’ ένα τεράστιο φωτιζόμενο μπαλόνι με τον γάτο Φελίξ σταμπαρισμένο πάνω του. Βλέπουμε τους ανθρώπους της Ευρώπης, «μέσα»· μάλλον, βλέπουμε το απείκασμά τους, όπως το αφηγείται η κάμερα του παρατηρητή, βλέπουμε τους ανθρώπους της Ευρώπης, (εμάς;), μέσα από αλλεπάλληλες στοιβάδες διαμεσολάβησης. Τους βλέπουμε τσιγγάνους, να πλέκουν καλάθια, πλάνητες και τσιρκολάνους.

Το κινηματογραφικό σκοτάδι, το ασπρόμαυρο βίντεο, οι κρυφοί–φανεροί τσιγγάνοι, το σαρδόνιο κόμικς, το γιγάντιο σλόγκαν «Die another day» του Τζέιμς Μποντ: με τα πιο πυρηνικά υλικά της ποπ στήνεται μια δυστοπία ανάλογη των έκπτωτων σαδιστών φασιστών που βλέπουν τη φρίκη με κιάλια, στο «Σαλό» του Παζολίνι.

Salo - Trailer

Ανατριχιαστική σκηνή, αισθητικά και νοητικά, με τόσες συνδηλώσεις και παραπομπές αναχωνεμένες, που μόνη της στέκει σαν αυτοτελές έργο τέχνης και σαν πνευματικό σοκ. Εδώ δεν βρισκόταν πια ο Σελίν του Μεσοπολέμου, ο στυλίστας του μίσους, ο σαλός προφήτης του βιολογικού εκφυλισμού και της πτώσης. Εδώ ήταν ο Κάστορφ, ο Ευρωπαίος του Ψυχρού Πολέμου και του μεταιχμιακού 21ου αιώνα, που αναβλέπει μελαγχολικός και γενναίος το μέλλον, σαν τον Μπένγιαμιν: σαν σώρευση ερειπίων.

Και σιωπή. Ο,τι τρυπώνει στις χαραμάδες των λέξεων, ανάμεσα, το ανείπωτο. Με τα λόγια του Σελίν: «Δύο ερωτευμένοι αρχίζουν να μιλούν. Και μετά; Τι γίνεται μετά; Τέλος. Τέλος και τέρμα. Τέτοια πράγματα διαδραματίζονται μέσα στη σιωπή. Οπου δεν υπάρχει σιωπή, δεν υπάρχει τίποτα. […] »

Σιωπή. Στις πρώτες σελίδες του ανέστιου «Αούστερλιτς» του Ζέμπαλντ, μια φωτογραφια δείχνει τα άγρυπνα μάτια του Βιτγκενστάιν:

«Για όσα δεν μπορούμε να μιλήσουμε, καλύτερα να μένουμε σιωπηλοί».

Ο Βορράς από το Βερολίνο μέσα απ’ τη βία του μάς φέρνει στη σκοτεινή δροσιά της σιωπής.

Ένα βλέμμα, ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 22.07.2007

Advertisements