Η διαμάχη για το βιβλίο Ιστορίας της ΣT’ Δημοτικού, ακόμη και με τους όρους που διεξάγεται, σαν ματς Βένετοι-Πράσινοι, αναδεικνύει μια πραγματική αντιπαράθεση στους τρόπους που αντιλαμβανόμαστε το παρελθόν και την ιστορία. Πιστεύω μάλιστα ότι η αντιπαράθεση αυτή αντηχεί βαθύτερες ανησυχίες και προβληματισμούς, όχι μόνο επιστημολογικούς αλλά και πολιτικούς και κοινωνικούς.

Εξηγούμαι: Τα δίπολα παράδοση – εκσυγχρονισμός, εθνικολαϊκισμός-κοσμοπολιτισμός, κρατιστές-φιλελεύθεροι, κ.ο.κ., παρότι περιέχουν κάποια αληθή σπέρματα, ωστόσο εν πολλοίς υπεραπλουστεύουν και παραπλανούν.


Ένα θεωρητικό βιβλίο ιστορίας που κυκλοφόρησε ταυτόχρονα με τη διαμάχη της ΣT’ Δημοτικού, μπορεί να μας βοηθήσει να εμβαθύνουμε στην ουσία του προβληματισμού· από εκεί άντλησα τη διάκριση μεταξύ παρελθόντος και ιστορίας. Το βιβλίο: «Ο θάνατος του παρελθόντος» (εκδ. Μεταίχμιο), γραμμένο το 1968 από τον επιφανή καθηγητή του Κέιμπριτζ Τζακ Πλαμπ. Στο πυκνό του δοκίμιο, ο Πλαμπ εξετάζει πώς οι άνθρωποι διαμορφώνουν το παρελθόν για να δώσουν νομιμοποίηση και συνεκτικότητα στον κοινωνικό βίο και τη συλλογική συνείδηση, και πώς η επιστημονική ιστορία των επαγγελματιών ιστορικών αποδομεί αυτό το παρελθόν καταστρέφοντας μύθους, ξηλώνοντας τις μεγάλες αφηγήσεις, προσκομίζοντας την πειθώ των τεκμηρίων.

Η περιγραφή του για το πώς οι επαγγελματίες επιστήμονες αποδομούν το μυθολογημένο παρελθόν, ταιριάζει στον τρόπο που πρόσφατα οι Έλληνες ιστορικοί (αν και όχι όλοι) υπερασπίστηκαν τους συναδέλφους τους συγγραφείς του σχολικού βιβλίου. Η ιστορία είναι θέμα των ειδικών, ακούστηκε. Η υγεία είναι θέμα των γιατρών. Σωστό. Σωστό; Όχι ακριβώς. Η ιστορία, όπως και η υγεία, αφορά ζωτικά και άλλους πέραν των ειδικών· αφορά τους πάντες, άτομα και συλλογικότητες.

Στο βιβλίο του Πλαμπ περιέχονται δύο εξαίρετα κείμενα, γραμμένα από Βρετανούς μαθητές του, αστέρες σήμερα της αγγλόφωνης ιστοριογραφίας: ένα προλογικό του Simon Schama, καθηγητή στο Κολούμπια και δημιουργού, μεταξύ άλλων, δημοφιλέστατων τηλεοπτικών σειρών και dvd· και ένα εισαγωγικό του Niall Ferguson, καθηγητή στο Χάρβαρντ, παραγωγικότατου συγγραφέα, και αρθρογράφου σε πλειάδα εφημερίδων.

Για τη συζήτηση που μας αφορά, ιδιαίτερη αξία έχουν τα ερωτήματα που αναπτύσσει ο Φέργκιουσον. Ο Πλαμπ πιστεύει ότι ο επαγγελματίας ιστορικός όχι μόνο περιγράφει τον αναπόφευκτο θρίαμβο της προόδου, αλλά επιπλέον συμβάλλει ενεργά σε αυτή την πρόοδο. Ο 47χρονος σήμερα μαθητής του, ο Φέργκιουσον, αμφιβάλλει ζωηρά για αυτή τη φιλελεύθερη υπεραισιόδοξη οπτική ― υπενθυμίζει ότι ο Πλαμπ τα γράφει αυτά το 1968, σε ένα εξεγερσιακό περικείμενο, και παρατηρεί ότι αυτή η ρητορική της προόδου έχει ρίζες στον 19ο αιώνα, και όχι στους μεταμοντέρνους καιρούς μας. Ο (μεταμοντέρνος; σίγουρα πάντως απολύτως σύγχρονος) Φέργκιουσον επισημαίνει ότι μετά την καταστροφή του παρελθόντος, τίποτε δεν παίρνει τη θέση του για να προσφέρει συνοχή και ταυτότητα στις κοινωνίες, παρά μόνο μια ακαδημαϊκή ιστορία που με τη σειρά της θα αφανιστεί ― και επισημαίνει προς τούτο και τους εκφρασμένους φόβους του δασκάλου του. Και συνεχίζει παραπέρα: η φιλελεύθερη επίθεση στους παραδοσιακούς θεσμούς και τις δομές της σκέψης οδηγεί σε γενική κοινωνική αποσύνθεση παρά στον καθολικό διαφωτισμό.

Ο Φέργκιουσον δεν είναι συντηρητικός, κάθε άλλο: περιγράφει ρητά τον θατσερισμό του ’80, τη διακήρυξη των μοντέρνων Τόρις «δεν υπάρχει κοινωνία, υπάρχει μόνο οικογένεια». Και αξίζει να λάβουμε υπόψη την προβληματική του: Το παρελθόν δεν είναι νεκρό, λέει· μάλλον η ιστορία είναι βαριά ασθενής. Οι ιστορικές τηλεοπτικές σειρές είναι δημοφιλείς, αλλά το μάθημα Ιστορίας έχει μαραζώσει εντελώς στα σχολεία, και μαζί του η γνώση και η συνείδηση. Αναρωτιέται: Μήπως η καταστροφική δύναμη των αναθεωρητικών τάσεων δημιουργεί εντέλει ένα κενό, παρά ένα καινούργιο και καλύτερο παρελθόν;

Αναρωτιέμαι: Μήπως η παρ’ ημίν διαμάχη μεταξύ των παρελθοντολάγνων και των αναθεωρητών αντηχεί ακριβώς τους φόβους του Φέργκιουσον και του Πλαμπ; Το ζητούμενο δεν είναι η κατίσχυση, μα η κατανόηση. Δεν είναι η καταστροφή, μα η συνέχεια και η συνοχή· όχι η μυθολόγηση ή ο κορεκτισμός, αλλά μια ζωντανή, δραστική αφήγηση. Ιδού:

«Ας μην υπάρχει πια αυτή η ανικανότητα, ας έρθουν οι λέξεις της γλώσσας σου, τα ονόματα, τα χρόνια. Ας έμενε τουλάχιστον μονάχα η ουσία: να ξεχνάς, αλλά για να θυμάσαι καλύτερα. Όλα σαν ένα παραμύθι πιο αληθινό κι απ’ τη ζωή, μες στη θολούρα της μνήμης». (Μέλπω Αξιώτη, Η Κάδμω, 1972)

Ένα βλέμμα, ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 08.04.2007

φωτ.: Τασία Βουτυροπούλου

Advertisements