Η τέχνη της απληστίας

H δημοπρασία των ρεκόρ του Ντέιμιεν Χιρστ μέσω Σοθμπις ήταν το μεγάλο θέμα των περασμένων ημερών· μαζί με την ίδρυση της γκαλερί Γκαράζ στη Μόσχα, από το κορίτσι του νεομεγιστάνα Αμπράμοβιτς· μαζί με το φαλιμέντο της Lehman Brothers, την κατάρρευση του ασφαλιστικού κολοσσού AIG και του χρηματοπιστωτικού γίγαντα Morgan Stanley, τον πανικό στα χρηματιστήρια και τον ιδρώτα Κραχ που λούζει κεντρικές τράπεζες, κυβερνήσεις και λαούς.

Tα υπερεκατό εκατομμύρια ευρώ που τζιράρισε ο Χιρστ, πουλώντας ταριχευμένους καρχαρίες, μοσχάρια και κατσίκες, κολάζ με πεταλούδες και μαζικά ταμπλώ με χρωματιστά πουά, αυτά τα τρελά λεφτά που σκορπάνε με άνεση οι επικεφαλής των hedge funds και οι νεοπροσήλυτοι συλλέκτες (ο κερδοσκόπος Στιβ Κοέν ξόδεψε 8 εκατ. δολάρια για έναν από τους μισοσάπιους καρχαρίες του Χιρστ), προέρχονται ακριβώς από το υπέδαφος της διεθνούς οικονομικής κρίσης.

Η βασική καινοτομία του Χιρστ ―και της δημοπρασίας― είναι ότι ποτέ ως τώρα καλλιτέχνης δεν εξέφρασε με τόση ενάργεια το πνεύμα των καιρών: την απληστία και την ξεδιάντροπη σώρευση πλούτου με κάθε μέσο. Αυτό εκφράζει η προπαγανδιστική, εντυπωσιοθηρική τέχνη του, αυτό εντυπωσίασε τον συλλέκτη Σαάτσι όταν τον χρηματοδοτούσε, αυτό συνήρπασε τα μίντια στα υλιστικά ‘90s. Και στα απόνερα αυτής της φρενιτιώδους απληστίας, που τώρα αφήνει πίσω της δημόσια συντρίμμια, χρέη, πτωχεύσεις, και πάμπλουτους μάνατζερ, ορθώνεται θρασύτατη, καινοφανής, η δημοπρασία καρχαριών και πεταλούδων του Χιρστ, πώληση “χωρίς μεσάζοντες” από έναν καλλιτέχνη-entrepreneur, όμοιο με τους πελάτες του.

Φυσικά ο Χιρστ, το κυνικότερο από τα παιδιά της μεταποπ Νέας Βρετανικής Σκηνής, δεν κομίζει τίποτε νέο στην τέχνη· τίποτε νεότερο απ’ όσα έχουν κομίσει εικονοκλάστες στοχαστές όπως ο Μαρσέλ Ντισάν και ο Πιέρο Μαντσόνι, ή ο ποπ εικονοποιός Αντι Γουόρχολ, πατριάρχης του μαζικού και του σειριακού, του πολλαπλού και του κοινότοπου. Ακόμη και ο 53χρονος ντίσνεϊλαντ-τσιτσιολίνα Τζεφ Κουνς έχει προηγηθεί του Χιρστ, στη χειραγώγηση των μίντια ως καλλιτεχνική δημιουργία.

Ο Ντισάν, το 1917 στη Νέα Υόρκη, αγόρασε έναν ουρητήρα, τον υπέγραψε ως R. Mutt, και προσπάθησε να τον εκθέσει. Η “Κρήνη” του δεν εκτέθηκε τότε, αλλά πυροδότησε τη συζήτηση για το τι είναι ready made, τι είναι αντικείμενο τέχνης, πώς υπερβαίνουμε το αντικείμενο. Ο είρων και ιδιοφυής Ντισάν ωστόσο, το 1964, ανασκευάζοντας-εκτρέποντας τη ρηξικέλευθη χειρονομία του, ξανάφτιαξε το παλιό του έργο σε σειρά από 8 ρέπλικες, με τυπωμένη υπογραφή R. Mutt, οι οποίες μοσχοπουλήθηκαν ως μνημεία-αντικείμενα… Παρόμοια ειρωνική, βιτριολική, ήταν η χειρονομία του Μαντσόνι το 1961 με τα 90 αριθμημένα κονσερβάκια του, υπό τον τίτλο “Merda d’artista” που περιείχαν 30 γραμμάρια “Κόπρανα του καλλιτέχνη”· ο καλλιτέχνης τιμολογούσε κάθε κονσερβάκι σε χρυσό βάρους 30 γραμμαρίων…

Ο σαρκασμός, η αυτοαναίρεση, η μελαγχολία, δημιουργών όπως ο Ντισάν, ο Μαντσόνι, ο Marcel Broodthaers, ακόμη και τα κυνικά ευφυολογήματα του Γουόρχολ που επινόησε τον εαυτό του ως σταρ-ζωγράφο, ελάχιστη σχέση έχουν με τον entrepreneur Χιρστ. O Bρετανός δεν ισορροπεί στην ανατομία του κοινότοπου, όπως ο Γουόρχολ, ή στην ποπ υπερβολή, όπως ο Τζεφ Κουνς, με μια έγνοια για τη φόρμα· αυτός υπερβάλλει πάνω στο όριο εντυπωσιολαγνείας, στην ωμή προφάνεια, οι καρχαρίες του κατάγονται από την τρομολαγνεία των διαφημίσεων του Ολιβιέρο Τοσκάνι για την Benetton. Αυτό είναι το νόημα στα ready mades του: πολλαπλά, πασπαλισμένα με διαμαντόσκονη, προκλητικά.

Από αυτή την άποψη, η δημοπρασία του Χιρστ, ένα rave party εκατομμυρίων και εγωτισμού, υπό τον καλοστημένο τίτλο “Beautiful Inside My Head Forever”, καθρεφτίζει επακριβώς τον ρευστό, δυσνόητο, δυσφορικό καιρό μας: οι καρχαρίες των hedge funds, των πυραμίδων στεγαστικών δανείων, του νεοασιατικού χρήματος, των μαφιόζικων πλυντηρίων, γλεντούν και ξοδεύουν, συλλέγουν έργα, αγοράζουν επαύλεις και ουρανοξύστες, “επενδύουν”, την ώρα που οι κεντρικές τράπεζες, τα κράτη, οι λαοί, ο κόσμος της εργασίας, πληρώνουν τα σπασμένα του πάρτυ, απορροφούν τις κολοσσιαίες ζημιές που αφήνουν πίσω τους οι μάνατζερ και οι καζινοεπιχειρηματίες, δηλαδή οι συλλέκτες που ψωνίζουν από το μαγαζί του Χιρστ σηπόμενους καρχαρίες και αγελάδες με χρυσές οπλές: οι συλλέκτες αναγνωρίζουν σε αυτά τους εαυτούς τους. Οι υπόλοιποι χάφτουν τον κουρνιαχτό της προπαγάνδας.

Ένα βλέμμα, Καθημερινή 21.09.2008

Αγιον Ορος: FAQs

Γιατί να υπάρχει το Αγιο Ορος; Ρώτησε ο σκεπτικιστής στο τραπέζι. Δεν σκέφτηκα πολύ: Για να υπάρχει μια φυσαλίδα μες στο χρόνο, μια φυσαλίδα διάρκειας, κάτι που ενώνει το παρελθόν με το παρόν. Δηλαδή, σαν μνημείο; Σύμφωνα με τον ορισμό της ΟΥΝΕΣΚΟ; Ναι, αλλά ζωντανό μνημείο, λειτουργικό· όχι ακριβώς σαν την Δήλο ή την Πομπηϊα. Και να διαχειρίζονται αυτή την οικουμενική κληρονομιά οι μοναχοί; Γιατί όχι; Ασχημα τα κατάφεραν χίλια χρόνια τώρα; Αυτοδιοικούμενοι; Μα έτσι τους αναγνώρισαν αυτοκρατορίες, έτσι τους αναγνώρισε και το ελληνικό κράτος στο Σύνταγμά του.

Και να διεκδικούν περιουσίες και κτήματα; Μα κάθε Ελληνας πολίτης, κάθε επιχείρηση, δεν έχει το δικαίωμα της ιδιοκτησίας, προστατευόμενο από το Σύνταγμα; Μα αυτοί είναι καλόγεροι, έχουν δώσει όρκο ακτημοσύνης. Σωστά, μα τις περιουσίες δεν τις διεκδικούν για τους εαυτούς τους, τις διεκδικούν για τα μοναστήρια τους, που υπήρχαν πριν απ’ αυτούς και θα υπάρχουν μετά απ’ αυτούς. 

Και τι τα κάνουν τα λεφτά; Δεν γνωρίζω ακριβώς, ίσως κάποια στιγμή γίνεται αυτοσκοπός το αβγάτισμα… Πάντως επιτελούν και κοινωνικό έργο… Ποιο κοινωνικό έργο; Κάνουν φιλανθρωπίες; Εγώ γιατί δεν ξέρω τίποτε; Ε, το έργο μιας μονής δεν είναι ακριβώς η φιλανθρωπία που διαφημίζουν οι γνωστές κοσμικές πλουσιοκυρίες· τη διακονία τους δεν την διαφημίζουν, συνήθως…

Με ενοχλεί που ασκούν πνευματική εξουσία… Πράγματι ασκούν, αλλά μόνο σε όσους είναι έτοιμοι και επιθυμούν να τη δεχτούν. Διεκδικούν και κοσμική εξουσία όμως… Αν τη διεκδικούν και την κερδίζουν, τότε υπάρχει σοβαρό πρόβλημα με το κράτος και τους αξιωματούχους του που το επιτρέπουν, που δεν τους υπενθυμίζουν τη θέση τους και τους νόμους.

Επικαλούνται χρυσόβουλα Βυζαντινών αυτοκρατόρων; Μπορούν να τα επικαλούνται, σε ό,τι υπάρχει στον Αθω· με βάση τα χρυσόβουλα του 10ου αιώνα, το ελληνικό κράτος αναγνώρισε το αυτοδιοίκητο του Ορους. Και εκτός της αθωνικής πολιτείας ισχύουν χρυσόβουλα και σιγίλια για περιουσίες και ακίνητα; Οχι, εκτός Ορους, το κράτος μπορεί αν θέλει να απαλλοτριώσει παν ό,τι κρίνει απαραίτητο για το δημόσιο συμφέρον. Και γιατί το κράτος έκανε deal με τη Μονή Βατοπεδίου; Γι’ αυτό το deal, εφόσον ζημιώνει το Δημόσιο, είναι υπόλογοι οι κρατικοί λειτουργοί και οι πολιτικοί τους προϊστάμενοι.

Το μοναστήρι είναι ανεύθυνο λοιπόν; Τυπικά ίσως είναι ανεύθυνο· ουσιαστικά, είναι. Ποιες είναι οι ευθύνες των μοναχών; Εκκλησιαστικές και ηθικές ― που είναι το σπουδαιότερο. Σκανδαλίζουν τον λαό, φαίνεται να υποπίπτουν στα βαρύτερα από τα αμαρτήματα, την απληστία και την υπεροψία: ο διαρκής συναγελασμός τους με τον κόσμο του χρήματος και της ισχύος (που σπεύδουν στις αρχαίες μονές ως υστερόβουλοι ή αφελείς τουρίστες), τους θέτει σε τροχιά ματαιοδοξίας και μέθης εξουσίας, τους απομακρύνει από την ταπεινότητα και την καταλαγή, τους οδηγεί σε οργανωσιασμό, στο αβγάτισμα υλικών πόρων ως αυτοσκοπό.

Συμμερίζονται τις πρακτικές του Βατοπεδίου και οι άλλες ιστορικές μονές; Δεν το γνωρίζω· υποθέτω όμως ότι οι πιο νουνεχείς Αγιορείτες δεν θα ήθελαν ποτέ να είναι θέμα στα κανάλια και στα πρωτοσέλιδα. Υπάρχουν άγιοι στο Ορος; Δεν ξέρω. 

Υπάρχουν νουνεχείς; Βέβαια, είναι όσοι συνέβαλαν στην αναγέννηση του αθωνικού μοναχισμού μετά το ‘60. Πώς έγινε; Μορφωμένοι και προσηλωμένοι μοναχοί, με θεολογική παιδεία και οργανωσιακή πείρα, εισέβαλαν στο Ορος. Οργανωσιακοί στο Ορος; Ναι, αλλά σε σύνθεση με την παράδοση του λαϊκού μοναχισμού, με την παράδοση προορατικών αγραμμάτων γερόντων της ερήμου, με την παράδοση κοινωνικής προσφοράς των μονών· η συζήτηση για τη σχέση μοναχισμού και εκλησιαστικού σώματος είναι μακρά και δαιδαλώδης, πολυκύμαντη, κρατάει πολλούς αιώνες.

 Από εκεί ξεκίνησε το ρεύμα της Νεορθοδοξίας; Εν μέρει ναι· επηρέασαν νέους και αριστερούς στη δεκαετία ‘80· τότε εμφανίστηκε και ο πνευματικός φρικοτουρισμός στο Ορος. Επηρεάζουν ακόμη; Τα φρικιά έχουν αραιώσει πολύ, πέθανε και ο μαγνήτης, ο γέρων Παϊσιος· οι σαλοί εξακολουθούν… Μετά τους σαλούς, πνευματικό συγχρωτισμό με γέροντες ζητούν και πλούσιοι και ισχυροί. Πνευματική καθοδήγηση; Ε, σχετικά είναι αυτά πράγματα…

Τι να διαβάσω για να καταλάβω το Ορος; Τους συγγραφείς Παπατζώνη, Πεντζίκη, Θεοτοκά, τον ζωγράφο Παπαλουκά… Εσύ έχεις πάει; Οχι.

Ένα βλέμμα, Καθημερινή 14.09.2008